बायकांच्या घड्याळात आरामाचा अलार्म कधीच वाजत नाही!

ती आदिशक्ती आहे… पण आदिशक्ती होण्याचा अर्थ केवळ स्वतःचा सन्मान मिळवणे नव्हे, तर दुसऱ्यांच्या आई-वडिलांचा सन्मान राखणे, नाती जपणे आणि घरातील ज्येष्ठांना मायेची सावली देणेही आहे!

नवरात्री विशेष लेख

शब्दसंकलन : सुधाकर चौधरी

नवरात्र आले की घराघरांत आदिशक्तीचा जागर होतो. मंदिरांमध्ये घंटानाद होतो, देवीच्या आरत्या होतात, नऊ दिवस उपवास केले जातात, देवीच्या चरणी फुलं वाहिली जातात आणि तिच्याकडे सुख, शांती, समृद्धीची प्रार्थना केली जाते.

स्त्रीला आपण आदिशक्ती म्हणतो. तिच्यात आईची माया आहे, बहिणीचा जिव्हाळा आहे, पत्नीची साथ आहे, मुलीचं निरागस प्रेम आहे. ती घराला घरपण देते, नात्यांना ऊब देते आणि संसाराला आधार देते.

पण या नवरात्रीत एक प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवा…

आदिशक्ती होणं म्हणजे केवळ आपला सन्मान करून घेणं आहे का? की दुसऱ्यांचा सन्मान राखणं, नात्यांची जबाबदारी स्वीकारणं आणि माणुसकी जपणंही आहे?

कारण सन्मान हा मागून मिळत नाही; तो आपल्या वागण्यातून निर्माण होतो. प्रेमाची अपेक्षा ठेवताना प्रेम द्यावंही लागतं. आपल्यासाठी आदराची अपेक्षा करताना दुसऱ्यांच्या भावनांचाही आदर करावा लागतो.

आणि याच वास्तवावर आज बोलण्याची गरज आहे.

बायकांच्या घड्याळात आरामाचा अलार्म कधीच वाजत नाही!

घरातील स्त्री पहाटे उठते. घर झाडते, स्वयंपाक करते, मुलांचे डबे तयार करते, नवऱ्याची काळजी घेते, सासू-सासऱ्यांची विचारपूस करते, मुलांना शाळेसाठी तयार करते. दिवसभर घरासाठी राबते आणि रात्री सगळे झोपल्यानंतरच तिला स्वतःकडे पाहायला वेळ मिळतो.

कधी तिचा चहा थंड होतो, कधी तिचं जेवण उशिरा होतं, कधी स्वतःची तब्येत बरी नसतानाही ती घरातल्या प्रत्येकाची काळजी घेते.

तिच्या हाताला चटके बसतात, पाय दुखतात, कंबर ठणकते; पण तरीही ती म्हणते, “काही नाही, होईल सगळं!”

तिच्या या एका वाक्यात किती त्याग दडलेला असतो!

म्हणूनच स्त्रीच्या श्रमांचा आदर झाला पाहिजे. तिच्या भावनांना समजून घेतलं पाहिजे. तिलाही विश्रांती, प्रेम, स्वातंत्र्य आणि सन्मान मिळाला पाहिजे.

पण या सत्याची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे.

जशी एका स्त्रीच्या कष्टांची जाणीव ठेवणं गरजेचं आहे, तसंच तिच्याकडून इतरांच्या कष्टांची आणि भावनांची जाणीव ठेवली जाणंही गरजेचं आहे.

कारण संसार एका व्यक्तीच्या त्यागाने नव्हे, तर एकमेकांच्या त्यागाची कदर केल्याने टिकतो.

स्वतःच्या आई-वडिलांवर प्रेम… मग सासू-सासऱ्यांबाबत दुजाभाव का?

प्रत्येक मुलगी आपल्या आई-वडिलांच्या घरात लाडात वाढलेली असते. तिच्या सुखासाठी आई-वडील स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवतात. तिच्या डोळ्यांत अश्रू आले की त्यांचं काळीज तुटतं. तिच्या भविष्याची चिंता करताना त्यांची रात्र जागून जाते.

लग्नानंतर ती दुसऱ्या घरात जाते. तिच्या आयुष्यात नवी नाती जोडली जातात. नवरा, सासू, सासरे, दीर, नणंद आणि इतर नातेवाईक तिच्या आयुष्याचा भाग बनतात.

या नव्या नात्यांमध्ये तिला प्रेम मिळावं, सन्मान मिळावा, तिच्या मताला किंमत मिळावी, ही अपेक्षा योग्यच आहे.

पण एक प्रश्न इथेही विचारायला हवा…

ज्या आई-वडिलांनी आपल्या नवऱ्याला जन्म दिला, त्याला वाढवलं, त्याच्या भविष्याकरिता आयुष्यभर कष्ट केले, त्या आई-वडिलांना प्रेमाने दोन शब्द बोलणं, त्यांची विचारपूस करणं आणि त्यांचा सन्मान राखणं हीसुद्धा नात्याची जबाबदारी नाही का?

आपल्या आई-वडिलांसाठी मन भरून येत असेल, तर नवऱ्याच्या आई-वडिलांच्या डोळ्यांतले अश्रूही समजून घ्यायला हवेत.

आपल्या आईला औषध वेळेवर मिळावं असं वाटत असेल, तर सासू-सासऱ्यांच्या औषधांचीही काळजी घ्यावी.

आपल्या वडिलांना आदराने बोलावं असं वाटत असेल, तर सासऱ्यांशी बोलतानाही शब्दांचा सन्मान राखावा.

अर्थात, ही जबाबदारी केवळ सुनेचीच नाही. जावयानेही पत्नीच्या आई-वडिलांना तितकाच मान द्यावा. दोन्ही कुटुंबांतील ज्येष्ठांची काळजी घेणे ही पती-पत्नीची सामायिक जबाबदारी आहे.

सासू-सासरे चुकीचे असतील, अन्याय करत असतील किंवा अपमानकारक वागणूक देत असतील, तर स्त्रीने ते सहनच करावे, असा या लेखाचा अर्थ नाही. सन्मान हा परस्परांचा असतो आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे.

मात्र, केवळ ते नवऱ्याचे आई-वडील आहेत म्हणून त्यांना कमी लेखणे, त्यांच्या भावनांना किंमत न देणे किंवा त्यांना जाणीवपूर्वक परकेपणाची वागणूक देणे, हे नात्यांमध्ये कटुता निर्माण करणारे ठरते.

आपल्या आई-वडिलांना देव मानायचं आणि दुसऱ्यांच्या आई-वडिलांना ओझं समजायचं, ही नात्यांची कसली शिकवण?

“घरचा देव उपाशी, बाई मंदिरापाशी!”

ही म्हण ऐकताना मनाला टोचते; पण तिच्यामागे दडलेला संदेश समजून घेण्याची गरज आहे.

देवदर्शनासाठी मंदिरात जाणं, उपवास करणं, पूजा-अर्चा करणं, भजन-कीर्तनात सहभागी होणं यात काहीच गैर नाही. श्रद्धा माणसाला आधार देते, मनाला शांतता देते.

पण मंदिरात जाऊन देवीसमोर हात जोडताना आपल्या घरातील वृद्ध आई-वडील एकटे, उपेक्षित किंवा उपाशी आहेत का, हेही पाहायला हवं.

देवीला नैवेद्य दाखवताना घरातील ज्येष्ठांनी जेवण केलं आहे का, याची विचारपूस करायला हवी.

मंदिरात फुलं वाहताना घरातल्या वृद्ध आईच्या औषधांची आठवण ठेवायला हवी.

देवीच्या चरणी डोकं ठेवताना घरातील वडिलांच्या थकलेल्या चेहऱ्याकडेही प्रेमाने पाहायला हवं.

कारण देव केवळ मंदिरात नसतो; तो आपल्या घरातील वृद्ध आई-वडिलांच्या थरथरणाऱ्या हातांत, त्यांच्या वाट पाहणाऱ्या नजरेत आणि त्यांच्या आशीर्वादातही असतो.

घरातील ज्येष्ठांना वेळेवर जेवण, औषध, प्रेम आणि सुरक्षितता मिळत नसेल, तर केवळ धार्मिक विधींनी कर्तव्य पूर्ण होत नाही.

ही जबाबदारी सुनेचीच नाही, तर मुलाची, मुलीची, जावयाची आणि घरातील प्रत्येक सदस्याची आहे.

घरातल्या माणसांना दुःख देऊन बाहेरच्या जगात पुण्य कमावण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा, आपल्या जवळच्या माणसांच्या चेहऱ्यावर समाधान फुलवणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

आदिशक्ती आहेस, तर तुझ्या वागण्यातही आदिशक्तीचे गुण दिसू देत!

स्त्री म्हणजे शक्ती. पण शक्तीचा अर्थ केवळ स्वतःच्या हक्कांसाठी उभं राहणं नाही; तर योग्य वेळी दुसऱ्यांच्या हक्कांचं रक्षण करणंही आहे.

स्त्रीला सन्मान हवा, तर तिनेही दुसऱ्यांचा सन्मान राखावा.

तिला प्रेम हवं, तर तिनेही प्रेम द्यावं.

तिला आपुलकी हवी, तर तिनेही आपुलकी जपावी.

तिला आपल्या आई-वडिलांची काळजी वाटत असेल, तर नवऱ्याच्या आई-वडिलांच्या वृद्धत्वाची वेदनाही समजून घ्यावी.

आणि हेच पुरुषांनाही लागू होतं. पत्नीच्या माहेरच्या माणसांना कमी लेखणारा नवरा संसारात समतेचा दावा करू शकत नाही.

काही कुटुंबांमध्ये मात्र अहंकार, हट्ट, अपमानास्पद भाषा आणि नात्यांमधील दुजाभाव इतका वाढतो की, घरातील वृद्ध माणसांना स्वतःच्याच घरात परकेपणा जाणवू लागतो.

काही वेळा त्यांची चूक नसतानाही त्यांना दुर्लक्षित केलं जातं. त्यांच्याशी बोलणं टाळलं जातं. त्यांच्या गरजा ओझं वाटू लागतात. त्यांच्या अनुभवांची थट्टा होते. त्यांना आपल्या मुलाशी किंवा नातवंडांशी मनमोकळेपणाने बोलण्याची संधीही मिळत नाही.

अशा वागणुकीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.

मात्र, यासाठी सर्व स्त्रियांना किंवा सर्व सुनांना दोष देणंही चुकीचं आहे. अनेक सुना आपल्या सासू-सासऱ्यांची मुलीप्रमाणे काळजी घेतात; अनेक घरांमध्ये सासू-सासरे आणि सून यांचं नातं रक्ताच्या नात्यांपेक्षाही अधिक घट्ट असतं. त्याचप्रमाणे अनेक स्त्रियांना अन्याय, अपमान आणि मानसिक त्रासाचाही सामना करावा लागतो.

म्हणून प्रश्न स्त्री किंवा पुरुष असा नाही.

प्रश्न आहे तो माणुसकीचा, कर्तव्याचा आणि नात्यांतील न्यायाचा!

जिथे चुकीचं वर्तन दिसेल, तिथे ते चुकीचं म्हणण्याचं धैर्य हवं. आणि जिथे स्वतःकडून चूक होत असेल, तिथे ती स्वीकारण्याचं मोठेपणही हवं.

काही माऊलींनो, आत्मपरीक्षणाची वेळ आली आहे!

हा लेख कुणाची टीका करण्यासाठी नाही. कुणाचं नाव घेऊन बदनामी करण्यासाठी नाही. कोणत्याही स्त्रीच्या स्वाभिमानाला ठेच पोहोचवण्याचाही उद्देश नाही.

पण समाजात घडणाऱ्या वास्तवाकडे डोळेझाक करूनही चालणार नाही.

स्त्रीच्या सन्मानासाठी आपण आवाज उठवतो, ही चांगली गोष्ट आहे. पण त्याच वेळी घरातील वृद्धांच्या सन्मानासाठीही आवाज उठवला पाहिजे.

काही घरांमध्ये वृद्ध सासू-सासऱ्यांना जाणीवपूर्वक त्रास दिला जातो, त्यांच्या गरजांकडे दुर्लक्ष केलं जातं, त्यांच्या मुलाशी असलेल्या नात्यात कटुता निर्माण केली जाते, अशा तक्रारी समोर येतात. अशा घटनांमध्ये वस्तुस्थिती समजून घेऊन, दोन्ही बाजू ऐकून योग्य भूमिका घेणं गरजेचं आहे.

कोणाच्याही बाबतीत अन्याय होऊ नये. ना सुनेवर, ना सासूवर; ना पत्नीवर, ना नवऱ्यावर; ना मुलांवर, ना वृद्ध आई-वडिलांवर.

सन्मान मागताना दुसऱ्याचा सन्मान हिरावून घेऊ नका. हक्क सांगताना दुसऱ्याच्या हक्कांची पायमल्ली करू नका. आणि स्वतःच्या वेदना मांडताना दुसऱ्यांच्या वेदना विसरू नका.

हीच या लेखामागची भावना आहे.

या जन्मी केलेल्या कर्माची जाणीव ठेवावी!

आपण आपल्या आयुष्यात जे वागतो, जशी माणसं जोडतो, ज्या भावना दुसऱ्यांच्या मनात निर्माण करतो, त्याचे परिणाम आपल्या नात्यांवर निश्चितच उमटतात.

आज आपण वृद्ध आई-वडिलांशी कसं वागतो, उद्या आपली मुलं आपल्याला पाहून नात्यांची शिकवण घेत असतात. आपण घरातील ज्येष्ठांना प्रेम देतो की अपमान, त्यांचं म्हणणं ऐकतो की त्यांना गप्प बसवतो, यावर पुढच्या पिढीची संस्कारांची दिशा ठरते.

कर्माचं फळ नेमकं कधी आणि कसं मिळेल, हे कुणालाही निश्चितपणे सांगता येत नाही. पण आपल्या वागण्याचे परिणाम नात्यांत आणि समाजात दिसतात, हे मात्र नाकारता येत नाही.

आज आपण आई-वडिलांना वेळ देत नाही, तर उद्या आपल्या मुलांकडून वेळेची अपेक्षा करताना त्यांना आपल्या वागण्याची आठवण होऊ शकते.

आज आपण एखाद्या वृद्ध माणसाला अपमानित करतो, तर आपल्या मुलांच्या मनातही वृद्धत्वाबद्दल चुकीची भावना निर्माण होऊ शकते.

म्हणून कर्माची भीती दाखवण्यापेक्षा कर्माची जाणीव ठेवूया.

दुसऱ्यांच्या डोळ्यांत अश्रू आणून आपल्या आयुष्यात आनंद शोधता येत नाही. माणसांना दुःख देण्यापेक्षा त्यांना आधार देण्यातच आयुष्याचं खरं समाधान आहे.

जिवंतपणी सेवा करा… मेल्यावर काय फायदा?

एखाद्या आई-वडिलांच्या निधनानंतर मोठा कार्यक्रम आयोजित केला जातो. फोटोला हार घातला जातो. त्यांच्या आठवणी सांगितल्या जातात. सोशल मीडियावर भावनिक संदेश लिहिले जातात. त्यांच्या प्रेमाची, त्यागाची आणि संस्कारांची स्तुती केली जाते.

हे सगळं चुकीचं नाही. गेलेल्या व्यक्तीच्या स्मृती जपणं ही चांगली गोष्ट आहे.

पण मनाला एक प्रश्न विचारावासा वाटतो…

ज्या आई-वडिलांनी आयुष्यभर आपल्यासाठी कष्ट केले, त्यांना जिवंतपणी दोन प्रेमाचे शब्द दिले होते का?

त्यांच्या औषधांची वेळ सांभाळली होती का?

त्यांच्या मनातल्या भीती, एकटेपणा आणि वेदना ऐकून घेतल्या होत्या का?

त्यांना कधीतरी आपल्या जवळ बसवून म्हटलं होतं का, “तुम्ही काळजी करू नका. आम्ही आहोत तुमच्यासोबत!”

जिवंत असताना त्यांना वेळ नाही, पण निधनानंतर श्रद्धांजलीसाठी वेळ आहे; जिवंत असताना त्यांच्या गरजा ओझं वाटतात, पण गेल्यानंतर त्यांच्या त्यागाची आठवण येते—असं आपल्या आयुष्यात होऊ नये.

कारण गेलेल्या माणसाला आपण पुन्हा जेवण वाढू शकत नाही. त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने हात फिरवू शकत नाही. त्याच्या थकलेल्या पायांना आराम देऊ शकत नाही. त्याच्या डोळ्यांत पाहून “तुम्ही आहात म्हणून आमचं घर आहे,” असं सांगू शकत नाही.

म्हणून जिवंतपणी सेवा करा. जिवंतपणी प्रेम द्या. जिवंतपणी सन्मान द्या. कारण मृत्यूनंतर वाहिलेल्या फुलांपेक्षा जिवंतपणी दिलेल्या प्रेमाचा सुगंध अधिक मौल्यवान असतो.

या नवरात्रीत देवीकडे एकच प्रार्थना करूया…

हे आदिशक्ती माते,

प्रत्येक स्त्रीला स्वाभिमान दे. तिच्या कष्टांची जाणीव समाजाला होऊ दे. अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्याचं धैर्य तिला दे. पण त्याचबरोबर प्रत्येकाच्या मनात दुसऱ्यांचा सन्मान करण्याची बुद्धीही दे.

सुनेला सासू-सासऱ्यांच्या वेदना समजण्याची संवेदना दे. सासू-सासऱ्यांना सुनेला मुलीसारखं प्रेम देण्याचं मोठेपण दे. नवऱ्याला पत्नीच्या भावनांची जाणीव दे. पत्नीला नवऱ्याच्या जबाबदाऱ्या समजण्याची समज दे. मुलांना आई-वडिलांच्या त्यागाची किंमत ओळखण्याचे संस्कार दे.

प्रत्येक घरातील मतभेद संवादातून मिटू दे. कुणावर अन्याय होऊ नये. वृद्धत्व कुणासाठी ओझं बनू नये. नात्यांमध्ये अहंकारापेक्षा प्रेम मोठं ठरू दे.

प्रत्येक घरात सन्मान असू दे, प्रत्येक नात्यात आपुलकी असू दे आणि प्रत्येक मनात माणुसकी जिवंत राहू दे.

---

शेवटचा संदेश…

प्रिय मायमाऊलींनो, तुम्ही आदिशक्ती आहात. तुमच्या कष्टांना सलाम, तुमच्या त्यागाला वंदन आणि तुमच्या मायेपुढे जगातील प्रत्येक संपत्ती छोटी आहे.

पण या शक्तीची खरी ओळख तुमच्या वागण्यातूनही दिसू द्या.

तुमच्या आई-वडिलांना जसा मान देता, तसाच नवऱ्याच्या आई-वडिलांनाही सन्मान द्या. त्यांच्या चुका असतील तर संवादातून प्रश्न सोडवा; अन्याय होत असेल तर योग्य मार्गाने त्याविरुद्ध उभे राहा. पण नात्यांचा अपमान, जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष आणि माणुसकीचा विसर यांना संसाराचा भाग बनू देऊ नका.

आणि पुरुषांनो, ही जबाबदारी केवळ स्त्रियांची आहे, असं समजू नका. आपल्या पत्नीचा सन्मान राखा, तिच्या माहेरच्या माणसांना आपलेपणाने वागवा आणि आपल्या आई-वडिलांची सेवा करण्याची जबाबदारीही स्वतः स्वीकारा.

कारण संसारात एकाच व्यक्तीने झुकत राहायचं नसतं; दोघांनीही एकमेकांना समजून घ्यायचं असतं.

नवरात्र म्हणजे केवळ देवीची आराधना नव्हे; तर आपल्या वागण्यात शक्ती, विचारांत विवेक आणि नात्यांत माणुसकी जागवण्याचा उत्सव आहे.

घरातील स्त्रीला विश्रांती द्या, वृद्धांना सन्मान द्या, नात्यांना प्रेम द्या आणि आपल्या कर्तव्याची जाणीव ठेवा.

देवीच्या मंदिरात दिवा लावण्यापूर्वी घरातील माणसांच्या मनातला अंधार दूर करा.

आरतीच्या ताटात फुलं ठेवण्यापूर्वी आपल्या वागण्यात प्रेमाची फुलं फुलवा.

आणि श्रद्धांजली वाहण्याची वेळ येण्यापूर्वी आपल्या आई-वडिलांना प्रेमाने जवळ घ्या.

कारण आयुष्य संपल्यानंतर केलेली सेवा आठवण बनते; पण जिवंतपणी केलेली सेवा आशीर्वाद बनून आयुष्यभर सोबत राहते!

हीच खरी आदिशक्तीची उपासना… हीच नात्यांची खरी पूजा… आणि हाच नवरात्रीचा खरा संदेश!

— शब्दसंकलन : सुधाकर चौधरी