३ मार्च २०२६ : वर्षातील पहिले चंद्रग्रहण आज — धार्मिक श्रद्धा आणि खगोलशास्त्राचा संगम

सुधाकर चौधरी ,नवश्य गणपती नमः

यंदाच्या वर्षातील पहिले चंद्रग्रहण आज, मंगळवार ३ मार्च २०२६ रोजी होत आहे. पौर्णिमेच्या दिवशी लागणारे हे ग्रस्तोदित (उदयाच्या वेळी लागलेले) चंद्रग्रहण धार्मिक तसेच खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे मानले जाते. हिंदू धर्मपरंपरेनुसार चंद्रग्रहण ही केवळ खगोलीय घटना नसून अध्यात्मिक परिणाम घडवणारी घटना मानली जाते. पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडल्याने ग्रहण होते, अशी वैज्ञानिक मांडणी असली तरी श्रद्धेनुसार या काळात वातावरणात नकारात्मक ऊर्जा वाढते, त्यामुळे वेधकाळ, सुतक आणि धार्मिक आचार यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.

ग्रहणाची वेळ आणि स्वरूप

पंचांगकर्ते मोहन दाते (दाते पंचांग) यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ३ मार्च २०२६ रोजी ग्रस्तोदित चंद्रग्रहण होत आहे.

• सुतक / वेधकाळ सुरू : सकाळी ६:२० पासून (सूर्योदयापासून वेध लागू)
• ग्रहण प्रारंभ : दुपारी ३:२० वाजता
• भारतामध्ये स्वरूप : ग्रहण लागलेले चंद्रबिंब उदयास येईल (आरंभ व मध्य प्रत्यक्ष दिसणार नाही)
• ग्रहण मोक्ष : सायंकाळी ६:४८ वाजता

भारतामध्ये हे ग्रहण सर्वत्र ग्रस्तोदित स्वरूपाचे असल्याने चंद्र उगवताना तो आधीच ग्रहणग्रस्त दिसणार आहे. काही भागांत पर्वकाल अल्पकाळाचा असेल.

वेधकाळात काय करावे?

धार्मिक परंपरेनुसार वेधकाळात काही नियम पाळले जातात. मात्र पूजनास सक्त मनाई नसल्याचे पंचांगकर्त्यांनी स्पष्ट केले आहे.

• पौर्णिमेचा कुळधर्म, पूजा-अर्चा, अभिषेक करता येतो.
• देवाला अल्प प्रमाणात नैवेद्य दाखवता येतो.
• भोजन निषिद्ध असल्याने स्वतः अन्न ग्रहण टाळावे.
• प्रसाद म्हणून तीर्थ घेणे किंवा अन्नाचा केवळ वास घेणे मान्य.
• गुरुजी/सुवासिनींना कोरडा शिधा व दक्षिणा देता येते.
• श्राद्ध सपिंडक पद्धतीने करता येते; नैवेद्यापुरता स्वयंपाक करून उर्वरित अन्न गाईला द्यावे.
• यंदा धूलिवंदन (धुळवड) आणि ग्रहण एकाच दिवशी आल्याने, वेधकाळात रंग खेळण्यास हरकत नसल्याचेही त्यांनी नमूद केले आहे.

कोणांनी विशेष काळजी घ्यावी?

• आजारी व्यक्ती
• गर्भवती महिला
• लहान मुले
• वृद्ध नागरिक

या सर्वांनी सकाळी ११ वाजल्यापासून वेध पाळावा, अशी सूचना देण्यात आली आहे.

मोक्षस्नान कधी करावे?

ग्रहण मोक्ष सायंकाळी ६:४८ वाजता आहे.

• ज्या भागात पर्वकाल कमी असेल, त्यांनी ६:४८ नंतर थेट मोक्षस्नान करावे.
• ज्या ठिकाणी १५–२० मिनिटांपेक्षा अधिक पर्वकाल आहे, त्यांनी सूर्यास्तानंतर स्नान करून जप-प्रार्थना करावी आणि ६:४८ नंतर मोक्षस्नान करून भोजन करावे.

राशीनुसार फल

ज्योतिषशास्त्रानुसार ग्रहणाचे परिणाम पुढीलप्रमाणे सांगितले जात आहेत:

शुभफल : मिथुन, तुळ, वृश्चिक, मीन
मिश्रफल : मेष, कर्क, धनु, कुंभ
अनिष्ट फल : वृषभ, सिंह, कन्या, मकर

ग्रहण कुठे दिसणार?

हे चंद्रग्रहण भारतासह पूर्व आशिया, जपान, रशियाचा मध्य व पूर्व भाग, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड, अमेरिका, कॅनडा, ग्रीनलँड, दक्षिण अमेरिका आणि अंटार्क्टिकाच्या काही प्रदेशात दिसणार आहे.

खगोलशास्त्रीय दृष्टीकोन

संपूर्ण चंद्रग्रहण तेव्हा होते जेव्हा पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते व पृथ्वीची गाढ सावली (Umbra) चंद्रावर पडते. पृथ्वीच्या वातावरणातून अपवर्तित होणारा लाल प्रकाश चंद्रावर पडल्यामुळे तो तांबूस-लाल दिसतो. यालाच ‘ब्लड मून’ असे म्हटले जाते. चंद्रग्रहण पाहण्यासाठी विशेष चष्म्यांची आवश्यकता नसते.

आजचे हे ग्रहण धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक परंपरा आणि विज्ञान यांचा संगम घडवणारी घटना ठरणार आहे. नागरिकांनी आपल्या श्रद्धेनुसार नियम पाळत, तसेच वैज्ञानिक दृष्टीने या अद्भुत खगोलीय दृश्याचा अनुभव घ्यावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.