जी.एच. रायसोनी विद्यापीठात नवाचार, उद्योजकता आणि स्टार्टअप विकासासाठी मंथन

अध्यापक-विद्यार्थी संवाद मजबूत करण्यावर भर; प्रकल्पांना व्यावसायिक संधींमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी मार्गदर्शन

अमरावती अनिता यादव : बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या युगात विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना केवळ शैक्षणिक प्रकल्पांपुरते मर्यादित न ठेवता त्यांचे रूपांतर नाविन्यपूर्ण उत्पादने, व्यावहारिक उपाय, उद्योग आणि स्टार्टअपमध्ये करण्यासाठी अध्यापक-विद्यार्थी संवाद अधिक प्रभावी असणे आवश्यक आहे. याच उद्देशाने जी.एच. रायसोनी युनिव्हर्सिटी, अमरावती (GHRUA) येथील इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग विभागाच्या वतीने ‘नवाचार, उद्योजकता आणि स्टार्टअप विकासासाठी अध्यापक-विद्यार्थी संवाद मजबूत करणे’ या विषयावर विशेष परस्परसंवादी अध्यापक सत्राचे आयोजन करण्यात आले.

या सत्राचा मुख्य उद्देश अध्यापकांना विद्यार्थ्यांशी प्रभावी संवाद साधण्याच्या पद्धती, त्यांच्या कल्पना समजून घेणे, योग्य मार्गदर्शन करणे, विद्यार्थ्यांमध्ये सर्जनशील आणि उद्योजकीय विचार विकसित करणे तसेच नाविन्यपूर्ण संकल्पनांना स्टार्टअपच्या संधींमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी आवश्यक दृष्टिकोन उपलब्ध करून देणे हा होता.

विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना दिशा देणे आवश्यक

राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था, पटना येथील इलेक्ट्रॉनिक्स अँड कम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग विभागाचे प्राध्यापक डॉ. भरत गुप्ता यांनी या सत्रात संसाधन व्यक्ती म्हणून मार्गदर्शन केले. त्यांनी प्रभावी अध्यापक-विद्यार्थी संवाद, विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग, मार्गदर्शनाच्या विविध पद्धती आणि शैक्षणिक वातावरणातील परस्परसंवाद याबाबत सविस्तर विवेचन केले.

विद्यार्थ्यांमध्ये अनेक नाविन्यपूर्ण कल्पना असतात; मात्र योग्य मार्गदर्शन, प्रोत्साहन आणि व्यासपीठाच्या अभावामुळे त्यातील अनेक कल्पना प्रत्यक्षात येत नाहीत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या कल्पना ओळखून त्यांना योग्य दिशा देणे, त्यातील समस्या आणि संधींचे विश्लेषण करणे आणि त्या कल्पनांचे व्यावहारिक प्रकल्पांमध्ये रूपांतर करणे ही अध्यापकांची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी असल्याचे डॉ. गुप्ता यांनी अधोरेखित केले.

विद्यार्थ्यांनी केवळ पारंपरिक पद्धतीने प्रकल्प पूर्ण करण्यापेक्षा वास्तविक जीवनातील समस्या ओळखून त्यावर तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून व्यवहार्य उपाय शोधावेत, असेही त्यांनी सांगितले. अशा प्रकल्पांमधून भविष्यात नाविन्यपूर्ण उत्पादने, सेवा, उद्योजकीय संधी आणि स्टार्टअप उभे राहू शकतात, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.

स्टार्टअप संस्कृती विकसित करण्यावर भर

जी.एच. रायसोनी कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग, नागपूर येथील प्राध्यापक डॉ. महेंद्र गायकवाड यांनी विद्यार्थी सहभाग, नवाचार, उद्योजकता आणि स्टार्टअप परिसंस्था याबाबतचे अनुभव उपस्थितांशी शेअर केले.

विद्यार्थ्यांना केवळ नोकरीच्या संधींसाठी तयार करण्याबरोबरच त्यांच्यामध्ये ‘नोकरी शोधणारे’ नव्हे तर ‘नोकरी निर्माण करणारे’ उद्योजक होण्याचा आत्मविश्वास निर्माण करण्याची गरज असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी महाविद्यालयीन पातळीवर इनक्युबेशन सुविधा, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, उद्योगांशी संपर्क आणि प्रकल्पांना प्रत्यक्ष बाजारपेठेची जोड मिळणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

त्यांच्या अनुभवाधारित मार्गदर्शनामुळे सहभागी अध्यापकांना विद्यार्थ्यांमध्ये उद्योजकीय विचारसरणी विकसित करण्याच्या प्रभावी पद्धतींबाबत नवीन दृष्टिकोन मिळाला.

विभागप्रमुख डॉ. श्रीकांत चव्हाटे यांचे समन्वय

इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग विभागाचे प्रमुख डॉ. श्रीकांत चव्हाटे यांनी संपूर्ण सत्राचे संचालन केले. त्यांनी आमंत्रित तज्ज्ञ आणि अध्यापक सदस्यांमध्ये प्रभावी संवाद घडवून आणत विविध विषयांवरील चर्चा समन्वित केली.

अध्यापक-विद्यार्थी संबंध केवळ वर्गातील अध्यापनापुरते मर्यादित न राहता विद्यार्थ्यांच्या कल्पना, आवडी, कौशल्ये आणि भविष्यातील उद्दिष्टे समजून घेण्यापर्यंत विस्तारले पाहिजेत, या दृष्टिकोनातून सत्रातील चर्चेला दिशा देण्यात आली.

विविध महत्त्वाच्या विषयांवर सखोल चर्चा

या परस्परसंवादी सत्रात अनेक महत्त्वाच्या विषयांवर विचारमंथन करण्यात आले. त्यामध्ये अध्यापक-विद्यार्थी संवाद आणि सहभाग मजबूत करणे, प्रभावी शैक्षणिक मार्गदर्शन व विद्यार्थी सहाय्य पद्धती, नवाचार आणि सर्जनशील विचारांना प्रोत्साहन देणे, उद्योजकता व स्टार्टअप-केंद्रित संस्कृती विकसित करणे, विद्यार्थ्यांच्या प्रकल्पांचे व्यावहारिक उपायांमध्ये रूपांतर करणे, उद्योजक होऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी अध्यापकांची मार्गदर्शक भूमिका, संस्थात्मक इनक्युबेशन केंद्रांचा विकास, उद्योग-शैक्षणिक संवाद वाढविणे, तंत्रज्ञानाधारित उपायांसाठी वास्तविक जगातील समस्या ओळखणे आणि विद्यापीठात शाश्वत नवाचार व उद्योजकता परिसंस्था उभारणे या विषयांचा समावेश होता.

उद्योग आणि शिक्षण क्षेत्रातील दुवा मजबूत करण्याची गरज

आजच्या तंत्रज्ञानाधारित अर्थव्यवस्थेत उद्योगक्षेत्राच्या गरजा आणि शैक्षणिक अभ्यासक्रम यांच्यातील अंतर कमी करण्याची आवश्यकता आहे. विद्यार्थ्यांनी उद्योगक्षेत्रातील प्रत्यक्ष समस्या समजून घेऊन त्यावर संशोधन आणि नवाचाराच्या माध्यमातून उपाय शोधल्यास त्यांच्या प्रकल्पांना अधिक व्यापक स्वरूप मिळू शकते.

यासाठी विद्यापीठे, उद्योग, संशोधन संस्था, स्टार्टअप्स आणि इनक्युबेशन केंद्रे यांच्यात अधिक प्रभावी समन्वय निर्माण करण्यावरही सत्रात भर देण्यात आला. विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, तांत्रिक मदत, बाजारपेठेची माहिती आणि योग्य व्यावसायिक दिशा मिळाल्यास अनेक कल्पना यशस्वी स्टार्टअपमध्ये परिवर्तित होऊ शकतात, असा विचार चर्चेतून पुढे आला.

अध्यापकांची भूमिका ‘शिक्षक’ ते ‘मार्गदर्शक’

सत्रातील चर्चेचा महत्त्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे बदलत्या शिक्षणपद्धतीमध्ये अध्यापकांची भूमिका. अध्यापकांनी केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या शिक्षकाची भूमिका न बजावता विद्यार्थ्यांच्या कल्पना आणि क्षमतांना दिशा देणारा मार्गदर्शक, समुपदेशक आणि नवाचाराचा प्रेरक म्हणून काम करण्याची गरज व्यक्त करण्यात आली.

विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना प्रोत्साहन देणे, वेगळ्या पद्धतीने विचार करण्यास प्रवृत्त करणे, अपयशातून शिकण्याची मानसिकता विकसित करणे आणि प्रयोगशीलतेला चालना देणे यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास आणि सर्जनशीलता वाढू शकते, यावरही चर्चा झाली.

इनक्युबेशन केंद्रांची भूमिका महत्त्वाची

विद्यापीठातील नवाचार आणि स्टार्टअप संस्कृतीला संस्थात्मक आधार देण्यासाठी सक्षम इनक्युबेशन परिसंस्था उभारण्याची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली. विद्यार्थ्यांच्या नाविन्यपूर्ण कल्पनांना प्रोटोटाइप विकसित करण्यापासून ते त्यांचे व्यावसायिकीकरण करण्यापर्यंत आवश्यक मार्गदर्शन आणि सुविधा उपलब्ध करून देणे गरजेचे असल्याचे मत व्यक्त करण्यात आले.

अशा प्रकारच्या उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना तंत्रज्ञानासोबतच बाजारपेठ, व्यवसाय नियोजन, ग्राहकांच्या गरजा, आर्थिक नियोजन आणि उद्योजकीय व्यवस्थापन यांचीही प्रत्यक्ष ओळख होऊ शकते.

अध्यापकांचा उत्स्फूर्त सहभाग

या सत्राला डॉ. नितीन मांडवगडे, डॉ. स्नेहिल जायसवाल, डॉ. राजश्री वानखेडे, प्रा. रूपाली चोपडे, प्रा. यशश्री सोनारे, प्रा. विना चौधरी यांच्यासह इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग विभागातील अन्य अध्यापक सदस्य उपस्थित होते.

सहभागी अध्यापकांनी हे सत्र अत्यंत माहितीपूर्ण आणि मार्गदर्शक ठरल्याची प्रतिक्रिया व्यक्त केली. अध्यापक-विद्यार्थी संवाद अधिक परिणामकारक करण्याबरोबरच विद्यार्थ्यांमध्ये नवाचार, उद्योजकता, स्टार्टअप विकास आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी या सत्रातून मौल्यवान दृष्टिकोन मिळाल्याचे त्यांनी नमूद केले.

नवकल्पनांना स्टार्टअपची दिशा

या उपक्रमामुळे जी.एच. रायसोनी विद्यापीठाच्या नवाचार-केंद्रित शैक्षणिक वातावरणाला अधिक चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना प्रोत्साहन देत त्यांना संशोधन, प्रकल्प, प्रोटोटाइप, उद्योजकता आणि स्टार्टअपच्या दिशेने नेण्यासाठी अध्यापकांना सक्षम करण्याचा या कार्यक्रमाचा उद्देश प्रभावीपणे साध्य झाल्याचे दिसून आले.

विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांना योग्य मार्गदर्शन, उद्योगाशी जोड आणि संस्थात्मक पाठबळ मिळाल्यास त्या कल्पना भविष्यातील रोजगारनिर्मिती आणि स्टार्टअपची बीजे ठरू शकतात, असा सकारात्मक संदेश या संपूर्ण उपक्रमातून देण्यात आला.

— प्रतिनिधी, अमरावती