६१ वर्षांची अखंड श्रद्धा!
चेहेलचा ‘नवश्या गणपती’ पुन्हा विराजमान; ‘एक गाव, एक गणपती’ची परंपरा आजही अभिमानाने कायम
जिथे विज्ञान थांबते, तिथे श्रद्धेचा दिवा तेवत राहतो... नवसाला पावणाऱ्या गणरायाच्या दर्शनासाठी भाविकांच्या मनात निर्माण होते ओढ!
मंगरूळपीर तालुक्यातील चेहेल | विशेष “शब्दांकन
गणपती म्हणजे केवळ मातीची मूर्ती नव्हे...
गणपती म्हणजे विश्वास!
गणपती म्हणजे श्रद्धा!
गणपती म्हणजे संकटाच्या काळात मनाला मिळणारा आधार!
आणि गणपती म्हणजे भक्ताच्या मनातील न बोललेली प्रार्थनाही जाणणारा देव!
याच श्रद्धेचा, भक्तीचा आणि अखंड परंपरेचा जागता इतिहास मंगरूळपीर तालुक्यातील चेहेल या गावाने गेल्या ६१ वर्षांपासून जपला आहे.
आजच्या बदलत्या काळात उत्सवांचे स्वरूप बदलत असताना, चेहेलमध्ये मात्र ‘एक गाव, एक गणपती’ ही परंपरा तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळापासून अखंड सुरू आहे. गावाच्या एकतेचे, सामाजिक बांधिलकीचे आणि धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक असलेला ‘नवश्या गणपती बाप्पा’ यंदाही भक्तिभावाने विराजमान झाला आहे.
ही केवळ ६१ वर्षांची परंपरा नाही...
ही पिढ्यान्पिढ्या हस्तांतरित झालेली श्रद्धा आहे.
दहा दिवसांचा उत्सव नव्हे... प्रत्येक चतुर्थीला भक्तांची पावले!
गणेशोत्सव म्हटले की दहा दिवसांचा उत्सव, आरती, प्रसाद आणि विसर्जन हे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. मात्र चेहेलच्या नवश्या गणपतीची महती यापेक्षा वेगळी आहे.
हा उत्सव केवळ दहा दिवसांपुरता मर्यादित नाही.
प्रत्येक चतुर्थीला नवश्या गणपतीच्या दर्शनासाठी भाविकांची पावले चेहेलकडे वळतात.
कुणी मनोकामना घेऊन येतो...
कुणी नवस बोलून येतो...
कुणी संकटातून मार्ग मिळावा म्हणून बाप्पाच्या चरणी माथा टेकतो...
तर कुणी मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर कृतज्ञतेने पुन्हा दर्शनाला येतो.
म्हणूनच कदाचित या गणरायाला प्रेमाने ‘नवश्या गणपती’ असे संबोधले जाते.
‘नवश्या’ म्हणजे काय? श्रद्धेचा हा अनुभव शब्दांत सांगता येतो का?
अनेकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो—
‘नवश्या गणपती’ म्हणजे नेमके काय?
या प्रश्नाचे उत्तर कदाचित एखाद्या पुस्तकात सापडणार नाही.
कारण काही गोष्टी अनुभवाव्या लागतात... सांगता येत नाहीत.
एखाद्या आईने आपल्या मुलासाठी बाप्पाकडे केलेली प्रार्थना, एखाद्या शेतकऱ्याने पावसासाठी केलेली विनवणी, एखाद्या कुटुंबाने संकटातून बाहेर पडण्यासाठी केलेली मनोभावे पूजा—या भावनेला मोजण्याचे विज्ञानाकडे कोणतेही मापदंड नाहीत.
श्रद्धा ही प्रयोगशाळेत सिद्ध करण्याची गोष्ट नाही.
ती अंतःकरणाने अनुभवण्याची गोष्ट आहे.
म्हणूनच असे म्हटले जाते—
‘जिथे विज्ञान संपते, तिथे अध्यात्म सुरू होते.’
विज्ञान प्रश्न विचारते;
अध्यात्म अनेकदा मनाला उत्तर शोधण्याची दिशा देते.
गणपतीच्या दर्शनाने काय मिळते?
गणपतीच्या दर्शनाने केवळ भौतिक सुख मिळते, असा अर्थ घेणे योग्य नाही.
गणरायाच्या दर्शनातून सर्वप्रथम मिळते ती मनःशांती.
भगवान गणेशाला ‘विघ्नहर्ता’ म्हटले जाते. त्यांचा आशीर्वाद म्हणजे जीवनातील प्रत्येक अडथळा जादूने नाहीसा होईल, असा दावा नव्हे; तर संकटांना सामोरे जाण्याची बुद्धी, धैर्य आणि सकारात्मकता भक्ताच्या मनात निर्माण होणे हीदेखील भक्तीची मोठी फलश्रुती आहे.
गणेशाची पूजा करताना म्हटले जाते—
‘वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव शुभकार्येषु सर्वदा॥’
भावार्थ :
हे वक्रतुंड, विशाल शरीर आणि कोट्यवधी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या गणराया, माझ्या सर्व शुभ कार्यांतील विघ्ने दूर करून माझे कार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण होऊ दे.
ही प्रार्थना केवळ ओठांवर नसते...
ती असते मनाच्या खोलवरून निघालेली आर्त हाक.
‘गणानां त्वा गणपतिं हवामहे...’ — ज्ञान आणि बुद्धीची प्रार्थना
ऋग्वेदातील प्रसिद्ध मंत्र आहे—
‘गणानां त्वा गणपतिं हवामहे
कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम्।’
भावार्थ :
हे गणपती, आम्ही तुला आमचा अधिपती म्हणून आवाहन करतो. तू ज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ, बुद्धिमान आणि विवेकी आहेस. आमच्या जीवनाला योग्य दिशा दे.
म्हणूनच गणपतीला केवळ संपत्ती किंवा यश देणारा देव म्हणून पाहण्यापेक्षा बुद्धी, विवेक आणि योग्य निर्णयक्षमता देणारा देव म्हणूनही पूजले जाते.
आणि म्हणूनच गणेशाच्या हातातील मोदक जितका महत्त्वाचा, तितकाच त्यांच्या मस्तकावरील हत्तीचा चेहरा बुद्धी आणि विवेकाचे प्रतीक मानला जातो.
एक गाव, एक गणपती... पण संदेश संपूर्ण समाजासाठी!
आज समाजात अनेक कारणांनी मतभेद निर्माण होताना दिसतात.
परंतु चेहेलची ५७ वर्षांची परंपरा एक साधा पण अत्यंत मोठा संदेश देते—
‘देव एकच, गाव एकच आणि भक्तीची भावना एकच!’
‘एक गाव, एक गणपती’ ही केवळ धार्मिक संकल्पना नाही.
ती गावाच्या एकतेची ओळख आहे.
एकाच गणरायासमोर गावातील लहान-मोठे, श्रीमंत-गरीब, वेगवेगळ्या विचारांचे लोक एकत्र येतात. आरतीच्या वेळी सर्वांचे हात एकत्र जोडले जातात आणि बाप्पाच्या चरणी नतमस्तक होताना अहंकाराचे अंतर काही क्षणांसाठी का होईना, विरून जाते.
हीच तर उत्सवाची खरी शक्ती आहे!
नवस पूर्ण झाला की भक्त परत येतो... कृतज्ञतेने!
नवस म्हणजे देवासोबत केलेला व्यवहार नव्हे.
नवस म्हणजे मनातील संकल्प.
‘बाप्पा, माझ्या आयुष्यातील हे संकट दूर होऊ दे...’
‘माझ्या मुलाचे शिक्षण चांगले होऊ दे...’
‘माझ्या घरात सुख-शांती राहू दे...’
‘शेतकऱ्याच्या शेताला पाणी मिळू दे...’
‘कुटुंबातील व्यक्ती निरोगी राहू दे...’
अशा असंख्य इच्छा घेऊन भक्त देवासमोर उभा राहतो.
कुणाची मनोकामना पूर्ण होते, कुणाची परिस्थिती बदलते, कुणाला संकटातून मार्ग सापडतो.
आणि मग तो पुन्हा येतो...
‘बाप्पा, तू माझे ऐकलेस...’
अशी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी.
याच भावनेतून नवश्या गणपतीच्या दर्शनाची ओढ पिढ्यान्पिढ्या कायम राहिली आहे.
श्रद्धा असो वा नसो... पण भक्तीची शक्ती नाकारता येत नाही
आस्तिक म्हणतो—
‘बाप्पाचा आशीर्वाद मिळाला.’
नास्तिक विचारतो—
‘यामागे कारण काय?’
दोन्ही विचारांचा आदर असला पाहिजे.
कारण अध्यात्म कोणावर लादता येत नाही.
ज्याच्या मनात श्रद्धा आहे, त्याच्यासाठी देव म्हणजे आशेचा किरण.
ज्याच्या मनात प्रश्न आहेत, त्याच्यासाठी तोच विषय चिंतनाचा.
परंतु भक्तीचा एक सुंदर पैलू असा आहे की ती माणसाला नम्र करते, संयम शिकवते आणि चांगले कर्म करण्याची प्रेरणा देते.
गणपतीची आरती करून बाहेर पडताना जर एखाद्या व्यक्तीने एका गरजूला मदत केली, एखाद्या दुःखी माणसाला आधार दिला, एखाद्याशी प्रेमाने दोन शब्द बोलले—तर त्या भक्तीला खरेच अर्थ प्राप्त होतो.
छत्रपती शिवरायांच्या महाराष्ट्रात श्रद्धेची ही परंपरा!
हा महाराष्ट्र छत्रपती शिवाजी महाराजांचा महाराष्ट्र आहे.
पराक्रम, संस्कार, श्रद्धा आणि स्वाभिमान यांचा वारसा लाभलेल्या या भूमीत गणेशभक्तीची परंपरा शतकानुशतके जिवंत आहे.
लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सामाजिक एकतेचे रूप दिले.
आज चेहेलसारख्या गावांमध्ये ‘एक गाव, एक गणपती’ ही संकल्पना त्या सामाजिक एकतेची आठवण करून देते.
उत्सव मोठा करण्यापेक्षा
उत्सवातून माणसे जोडणे मोठे!
मिरवणूक मोठी करण्यापेक्षा
मनातील अंतर कमी करणे मोठे!
आवाज मोठा करण्यापेक्षा
भक्तीचा भाव मोठा असणे महत्त्वाचे!
ज्या गावाला आपण कदाचित कधी गेलो नाही... त्या गावाची महती मनात घर करून जाते!
चेहेल...
मंगरूळपीर तालुक्यातील एक गाव.
कदाचित महाराष्ट्राच्या नकाशावर ते एखाद्या मोठ्या शहराइतके प्रसिद्ध नसेल.
कदाचित हजारो पर्यटक दरवर्षी येथे येत नसतील.
पण...
नवश्या गणपतीची श्रद्धा ज्या मनात रुजली, त्या भक्तासाठी चेहेल हे केवळ गाव राहत नाही—ते श्रद्धेचे स्थान बनते.
ज्या गावाला आपण कधी गेलो नाही,
त्या गावाच्या गणरायाची महती ऐकून दर्शनाची इच्छा निर्माण होते...
यापेक्षा मोठा त्या श्रद्धेचा साक्षात्कार कोणता?
बाप्पाच्या चरणी एकच प्रार्थना...
हे नवश्या गणराया...
चेहेलच्या या पवित्र भूमीत गेल्या ६१ वर्षांपासून तुझी आराधना करणाऱ्या प्रत्येक भक्ताच्या मनातील दुःख जाण.
ज्याच्या घरात संकट आहे त्याला धैर्य दे...
ज्याच्या डोळ्यांत अश्रू आहेत त्याला आशा दे...
ज्याच्या आयुष्यात अंधार आहे त्याला प्रकाशाची दिशा दे...
शेतकऱ्याच्या कष्टाला फळ दे...
विद्यार्थ्याला बुद्धी दे...
तरुणाला योग्य मार्ग दे...
वृद्धांना समाधान दे...
कुटुंबात प्रेम दे...
आणि सर्वांत महत्त्वाचे—
माणसामाणसांतील भेद दूर करून समाजात एकतेचा दीप सदैव तेवत ठेव.
‘गणपती बाप्पा मोरया!’
चेहेलचा नवश्या गणपती हा केवळ एक उत्सव नाही...
तो ६१ वर्षांच्या अखंड श्रद्धेचा प्रवास आहे.
तो गावाच्या एकतेचा इतिहास आहे.
तो भक्ताच्या मनातील विश्वास आहे.
तो नवस, भक्ती आणि कृतज्ञतेच्या भावनेचा साक्षीदार आहे.
आणि म्हणूनच...
या गणरायाचे दर्शन एकदा घेतल्यानंतर पुन्हा-पुन्हा त्याच्या चरणी जावेसे वाटते, हीच कदाचित नवश्या गणपतीची खरी महती!
बाप्पाच्या मूर्तीसमोर हात जोडताना डोळे मिटले की मनात एकच भावना उमटते—
‘देवा, माझ्यासाठी काही नको...
माझ्या माणसांना सुखी ठेव!’
हीच भक्तीची खरी उंची...
हीच गणरायाच्या चरणी अर्पण होणारी खरी प्रार्थना...
आणि हाच चेहेलच्या नवश्या गणपतीचा ६१ वर्षांचा अमूल्य वारसा!
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया!
— शब्दांकन : सुधाकर चौधरी संपादक वाशिम खबर आवाज महाराष्ट्राचे
0 Comments