लेखणी गहाण ठेवू नका; पत्रकारितेचा स्वाभिमान जागवा!

सत्यासाठी उभी राहणारी लेखणीच खरी पत्रकारिता; जनतेच्या विश्वासासाठी जगणारा पत्रकारच खरा पत्रकार!

लोकशाहीचा आधार कोण?
जनतेचा आवाज कोण?
अन्यायाला प्रश्न विचारणारा कोण?
— तो खरा पत्रकार!

पत्रकारिता म्हणजे केवळ गळ्यात ओळखपत्र घालणे नव्हे. पत्रकारिता म्हणजे एखाद्या अधिकाऱ्याच्या दारात उभे राहून स्वतःची ओळख निर्माण करणे नव्हे. पत्रकारिता म्हणजे सत्तेच्या सावलीत स्वतःची उंची मोजणे नव्हे; तर सत्तेच्या प्रकाशात जनतेच्या प्रश्नांची सावली शोधणे होय.

पत्रकारिता ही समाजाचा आरसा आहे. त्या आरशात समाजाचे सुख दिसले पाहिजे; पण त्याचबरोबर अन्याय, भ्रष्टाचार, उपेक्षा आणि विसंगतीही स्पष्ट दिसली पाहिजे.

स्वाभिमान, सत्य, निर्भीडपणा, जनहित आणि जबाबदारी हीच पत्रकारितेची खरी पंचसूत्री असली पाहिजे.

माझ्या पत्रकारितेच्या प्रवासातील मार्गदर्शकांना मानाचा मुजरा!

मी श्रमिक पत्रकार संघाचा तालुका अध्यक्ष म्हणून पत्रकारितेच्या क्षेत्रात काम करत असताना, हे पद माझ्यासाठी केवळ पद नाही; ती विश्वासाची, विचारांची आणि जबाबदारीची शपथ आहे.

या प्रवासात माझे मार्गदर्शक एदु जोशी साहेब निखिल वागळे सर, प्रकाश भाऊ पोहरे साहेब आणि माधवरावजी अंभोरे साहेब यांचे मार्गदर्शन माझ्यासाठी अत्यंत मोलाचे आहे.

तसेच आमचे मोठे बंधू आतिश भाऊ देशमुख, चंद्रकांत लोहाना ,विश्वनाथ दादा राऊत, सुनील भाऊ मिसळ, मनोज जैस्वाल, संदीप पिंपळकर, गजानन भाऊ हरणे ,मोहन गगन, रमेश मुंजे , बाळासाहेब, राम धनकर, ठाकूर सर, पवार सर, इत्यादी पत्रकार बंधू

 आणि विशेष म्हणजे जिल्ह्यातील जिल्ह्याबाहेर काही पत्रकारांचे नाव घेणे शक्य नाही यांच्या विचारांतून, अनुभवांतून आणि पत्रकारितेकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातून शिकण्याची संधी मिळते.

त्यांच्या विचारांचा आधार घेऊन, पत्रकारितेची मूल्ये जपत पुढे जाण्याचा माझा प्रयत्न आहे.

ज्येष्ठांचे मार्गदर्शन घेणे म्हणजे स्वतःची उंची कमी करणे नव्हे;
तर आपल्या प्रवासाला योग्य दिशा देणे होय!

ज्यांनी वाट दाखवली, त्या ज्येष्ठांना मानाचा मुजरा!

आपल्या जिल्ह्यात पत्रकारितेची परंपरा घडविणाऱ्या अनेक दिग्गज पत्रकारांनी आपल्या लेखणीने, विचाराने आणि कार्याने एक आदर्श निर्माण केला.

स्वर्गीर्गीय  ढोले साहेब, पी एल शिरसाट , मराठी साहेब, मंगलदादा इंगोले, नितीन भाऊ पगार आणि अशा अनेक ज्येष्ठ, अनुभवी व ध्येयवादी पत्रकारांचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवून आजची पत्रकारिता अधिक जबाबदारीने करता येते.

त्यांनी दिलेला वारसा केवळ नावांचा नाही;
तो विचारांचा, धैर्याचा, जनहिताचा आणि पत्रकारितेच्या स्वाभिमानाचा वारसा आहे.

त्यांच्या पत्रकारितेकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—

पत्रकारिता ही केवळ उपजीविकेचे साधन नसून समाजाप्रती असलेली जबाबदारी आहे.

आजच्या पिढीने या ज्येष्ठांच्या कार्यातून प्रेरणा घ्यावी, त्यांच्या चांगल्या मूल्यांना पुढे न्यावे आणि बदलत्या काळात पत्रकारितेची विश्वासार्हता अधिक मजबूत करावी.

अशा सर्व ज्येष्ठ पत्रकारांना माझा मनापासून मानाचा मुजरा!

स्वाभिमान गहाण ठेवून पत्रकारिता कशासाठी?

अधिकाऱ्याशी संबंध असणे चुकीचे नाही. नेत्याशी संवाद असणे चुकीचे नाही. प्रशासनाकडून माहिती घेणे ही पत्रकारितेची गरज आहे.

पण—

माहिती मिळवण्यासाठी संबंध ठेवणे आणि संबंध टिकवण्यासाठी सत्य दडपणे, यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.

अधिकाऱ्यांच्या दारात जाणे चुकीचे नाही;
पण प्रश्न विचारण्याची वेळ आली की त्याच दारात आपली लेखणी थांबणे चुकीचे आहे.

सत्ताधाऱ्यांशी संवाद हवा;
पण सत्तेची खुशामत नको.

अधिकाऱ्यांकडून माहिती हवी;
पण अधिकाऱ्यांच्या कौतुकासाठी बातमी नको.

पत्रकाराचा खरा सन्मान अधिकाऱ्यांच्या जवळीकतेत नसतो;
तो सामान्य जनतेच्या विश्वासात असतो.

सामान्य पत्रकाराला कमी लेखण्यापूर्वी स्वतःकडे पाहा!

ज्याने गावातील रस्त्याचा प्रश्न मांडला,
ज्याने पाण्यासाठी नागरिकांचा आवाज उठवला,
ज्याने शेतकऱ्याची व्यथा लिहिली,
ज्याने सामान्य माणसाची तक्रार प्रशासनापर्यंत पोहोचवली—

तो पत्रकार छोटा कसा?

कागद मोठा असू शकतो,
मंच मोठा असू शकतो,
माध्यम मोठे असू शकते;
पण—

जनतेचा प्रश्न कधीच छोटा नसतो!

पत्रकारितेची उंची कार्यालयाच्या आकाराने किंवा माध्यमाच्या प्रसिद्धीने ठरत नाही.

ती ठरते—

सत्यासाठी उभे राहण्याच्या धैर्याने,
जनतेचे प्रश्न समजून घेण्याच्या संवेदनशीलतेने
आणि बातमीची सत्यता तपासण्याच्या प्रामाणिकपणाने!

स्वतःच्या नावाची तुतारी किती वाजवणार?

कामाची ओळख निर्माण करणे चुकीचे नाही. नाव मिळवणेही चुकीचे नाही.

पण बातमीपेक्षा स्वतःचे नाव मोठे झाले,
जनतेच्या प्रश्नांपेक्षा स्वतःचे कौतुक महत्त्वाचे झाले,
सत्यापेक्षा स्वतःची प्रसिद्धी प्रिय झाली—

तर प्रत्येक पत्रकाराने स्वतःला विचारले पाहिजे:

“मी पत्रकारिता करतोय की स्वतःची जाहिरात?”

पत्रकाराचे नाव बातमीच्या विश्वासार्हतेमुळे मोठे व्हावे;
बातमीचे महत्त्व पत्रकाराच्या नावामुळे वाढवले जाऊ नये.

लेखणीची ताकद नावाच्या गजरात नसते;

ती सत्याच्या वजनात असते!

भ्रष्टाचार दिसला तर प्रश्न विचारायलाच हवा!

सरकारी कार्यालयात फाईल अडकली असेल,
सामान्य माणसाची कामे होत नसतील,
रस्ते कागदावर पूर्ण झाले असतील पण प्रत्यक्षात खड्डे असतील,
योजना कागदावर असतील पण लाभार्थी वंचित असतील—

तर पत्रकाराने प्रश्न विचारायलाच हवा.

पण निर्भीडपणासोबत जबाबदारीही तितकीच आवश्यक आहे.

पुरावा तपासा.
दस्तऐवज तपासा.
संबंधितांची बाजू घ्या.
आरोप आणि तथ्य वेगळे ठेवा.
आणि मग सत्य जनतेसमोर मांडा.

प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडियाच्या पत्रकारिता आचारमानदंडांतही अचूकता, निष्पक्षता, पूर्वपडताळणी आणि जबाबदार पत्रकारितेला महत्त्व दिले आहे.

म्हणून—

भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवा; पण पुराव्याच्या बळावर!

पत्रकारा, तुझी लेखणी तुझी ओळख आहे!

तुझ्या हातात फक्त पेन नाही—

एका गरीबाची आशा आहे.
एका शेतकऱ्याचा आवाज आहे.
एका महिलेची व्यथा आहे.
एका विद्यार्थ्याचे स्वप्न आहे.
एका कामगाराचा घाम आहे.
आणि लोकशाहीचा विश्वास आहे.

म्हणून प्रत्येक बातमीपूर्वी एक प्रश्न स्वतःला विचार—

“ही बातमी कुणाच्या हितासाठी आहे?”

जर उत्तर असेल—

“जनतेच्या हितासाठी!”

तर निर्भीडपणे पुढे जा.

पण जर उत्तर असेल—

“कुणाला खुश करण्यासाठी…”

तर स्वतःला थांबव.

ज्येष्ठांचा आदर्श आणि नव्या पिढीची जबाबदारी

आपल्यापूर्वीच्या पिढीने पत्रकारिता करताना अनेक अडचणी पाहिल्या. साधने कमी होती, तंत्रज्ञान मर्यादित होते; पण बातमीच्या मागे जाण्याची जिद्द आणि सत्यासाठी उभे राहण्याची ताकद मोठी होती.

आज आपल्या हातात मोबाईल आहे, कॅमेरा आहे, डिजिटल माध्यमे आहेत. बातमी क्षणात हजारो लोकांपर्यंत पोहोचू शकते.

मात्र वेग वाढला म्हणून सत्याची पडताळणी करण्याची जबाबदारी कमी झालेली नाही. उलट ती अधिक वाढली आहे.

म्हणून—

ज्येष्ठांचा अनुभव + नव्या पिढीचे तंत्रज्ञान + पत्रकारितेची नैतिकता = विश्वासार्ह पत्रकारिता!

हा मंत्र आपण जपला पाहिजे.

खरी पत्रकारिता कोणती?

जी सत्तेला प्रश्न विचारते—ती पत्रकारिता!
जी जनतेचे दुःख ऐकते—ती पत्रकारिता!
जी पुराव्याला महत्त्व देते—ती पत्रकारिता!
जी चूक झाली तर दुरुस्ती करते—ती पत्रकारिता!
जी स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा जनहिताला महत्त्व देते—ती पत्रकारिता!
जी दबावातही सत्याचा शोध घेत राहते—ती पत्रकारिता!

आणि—

जी स्वाभिमान गहाण ठेवत नाही,
जी लेखणी विकत नाही,
जी जनतेचा विश्वास फसवत नाही—
तीच खरी पत्रकारिता!

आज पत्रकाराने स्वतःला आरशात पाहण्याची गरज आहे

दुसऱ्याचा भ्रष्टाचार उघड करण्यापूर्वी
आपल्या पत्रकारितेतील प्रामाणिकपणा तपासूया.

दुसऱ्याला प्रश्न विचारण्यापूर्वी
स्वतःच्या लेखणीला प्रश्न विचारूया.

दुसऱ्याच्या चुकीवर बोट ठेवण्यापूर्वी
आपल्या हातातील बोट कुठे वाकले आहे ते पाहूया.

कारण पत्रकाराचा सर्वात मोठा शत्रू बाहेर नसतो;

तो कधी कधी त्याच्या स्वतःच्या स्वार्थात लपलेला असतो.

ज्येष्ठांना अभिवादन, पत्रकारितेला संकल्प!

आज मी माझ्या सर्व मार्गदर्शकांना, ज्येष्ठ बंधूंना आणि पत्रकारितेतील प्रेरणास्थानांना मनापासून नमन करतो.

एदु जोशी साहेब,
माधवरावजी अंभोरे साहेब,
आतिश भाऊ देशमुख,
चंद्रकांत लोहाना,
विश्वनाथ दादा राऊत,

स्वर्गीय पी एल शिरसाट,

स्वर्गीय ढोले साहेब,

स्वर्गीय मंगलदादा इंगोले,

स्वर्गीय नितीन भाऊ  पगार
आणि जिल्ह्यातील असंख्य ज्येष्ठ पत्रकार—

आपल्या अनुभवाला, विचारांना आणि पत्रकारितेतील योगदानाला माझा मानाचा मुजरा!

आपण दाखविलेल्या वाटेवर चालताना
आपल्या चांगल्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचा प्रयत्न करू.

नावे मोठी करण्यापेक्षा विचार मोठे करू,
संबंध मोठे करण्यापेक्षा विश्वास मोठा करू,
आणि प्रसिद्धीपेक्षा पत्रकारितेची प्रतिष्ठा मोठी करू!

 एल्गार

लाज वाटावी त्या पत्रकारितेला
जी स्वाभिमान विकते!

लाज वाटावी त्या लेखणीला
जी सत्य लपवते!

लाज वाटावी त्या आवाजाला
जो जनतेसाठी गप्प बसतो!

पण—

सलाम त्या पत्रकाराला, जो एकटाच उभा राहतो!

सलाम त्या लेखणीला, जी सत्यासाठी झगडते!

सलाम त्या आवाजाला, जो सामान्य माणसासाठी उठतो!

आणि—

सलाम त्या ज्येष्ठांना, ज्यांनी पत्रकारितेची वाट दाखवली!

एकच संकल्प — पत्रकारितेच्या स्वाभिमानाचा!

लेखणी झुकणार नाही!
सत्य थांबणार नाही!
स्वाभिमान विकणार नाही!
जनतेचा आवाज दबणार नाही!

लोकशाहीचा आधार — मी खरा पत्रकार!
सत्य मांडणे — माझा अधिकार!
सत्य तपासणे — माझी जबाबदारी!
जनतेचा विश्वास जपणे — माझे कर्तव्य!

आणि स्वाभिमानाने पत्रकारिता करणे —

हीच माझी खरी ओळख!

ज्येष्ठांचा आशीर्वाद,
जनतेचा विश्वास,
सत्याची लेखणी
आणि स्वाभिमानाची वाट—
याच मार्गाने आपली पत्रकारिता पुढे जाऊ दे!

शब्दांकन : सुधाकर चौधरी तालुका अध्यक्ष — श्रमिक पत्रकार संघ मंगरूळपीर