नवरात्र विशेष : कारंजा लाडच्या आदिशक्ती श्री कामाक्षा मातेचा जागर!

७०० ते ८०० वर्षांच्या परंपरेचा वारसा लाभलेले श्रद्धास्थान; नवरात्रात दर्शनासाठी भाविकांची मांदियाळी

कारंजा लाड : विदर्भाची काशी, धार्मिक आणि ऐतिहासिक परंपरेचे अनोखे वैभव

कारंजा लाड, जि. वाशिम | प्रतिनिधी

विदर्भाची काशी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कारंजा लाड नगरीला धार्मिक, ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. श्री नृसिंह सरस्वती महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून देशभरात प्रसिद्ध असलेल्या या नगरीत आदिशक्ती श्री कामाक्षा मातेचे श्रद्धास्थानही भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र बनले आहे. नवरात्रोत्सवाच्या पर्वावर या देवीच्या मंदिरात भक्तिभावाने पूजा-अर्चा, महाआरती, भजन आणि विविध धार्मिक विधी पार पडत असून, ‘जय कामाक्षा माता’च्या जयघोषाने परिसर भक्तिमय होत आहे.

प्राचीन परंपरा आणि आदिशक्तीचे माहेरघर

स्कंद पुराण आणि श्रीकरंज माहात्म्य या प्राचीन ग्रंथांमध्ये कारंजा क्षेत्राचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते. करंज ऋषींनी या परिसरात तपश्चर्या केल्यामुळे या नगरीला कारंजा हे नाव प्राप्त झाल्याची धार्मिक मान्यता आहे. कामाक्षा, एकविरा, चंद्रावती, यक्षिणी, गौरी आणि पद्मावती अशा विविध स्वरूपांत आदिशक्तीचे वास्तव्य या क्षेत्रात असल्याची श्रद्धा भाविकांमध्ये आहे. त्यापैकी श्री कामाक्षा माता हे जागृत देवस्थान म्हणून ओळखले जाते.

‘कामाक्षा’ या नावाचा संबंध भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणाऱ्या देवीशी जोडला जातो. आसाममधील नीलांचल पर्वतावरील प्रसिद्ध कामाख्या शक्तिपीठाप्रमाणेच कारंजा येथील कामाक्षा मातेला आदिशक्तीचे स्वरूप मानले जाते. स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार, करंज ऋषींच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झालेल्या देवीची काळ्या पाषाणातील स्वयंभू प्रतिमा या परिसरात प्रकट झाल्याची आख्यायिका प्रचलित आहे.

ऋषी तलाव परिसराशी जोडला गेलेला इतिहास

स्थानिक ज्येष्ठांच्या कथनानुसार, सुमारे ७०० ते ८०० वर्षांपूर्वी कारंजा शहरातील ऋषी तलावाच्या काठावर, खोलेश्वर महादेव मंदिराच्या उत्तरेकडे, मंगरूळ वेशीच्या आत आणि नगरपालिकेच्या परिसरातील गोंधळीनगर येथे श्री कामाक्षा मातेचे मोठे मंदिर होते. कारंजा नगरीच्या चारही बाजूंना असलेले तलाव आणि परिसरातील जलस्रोत या क्षेत्राच्या प्राचीन वैभवाची आठवण करून देतात.

चंद्रदेवाने शापमुक्तीसाठी कारंजा क्षेत्रात तपश्चर्या केली आणि त्यानंतर आदिशक्तीने त्याला दर्शन दिले, अशी धार्मिक आख्यायिकाही या देवस्थानाशी जोडली जाते. या परंपरांमुळे कामाक्षा मातेच्या श्रद्धास्थानाला पौराणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

छत्रपती शिवरायांच्या आशीर्वादाची आख्यायिका

हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी श्री कामाक्षा मातेचे दर्शन घेतल्याची आणि देवीने त्यांना स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यासाठी आशीर्वाद दिल्याची स्थानिक धार्मिक आख्यायिका सांगितली जाते. या कथनामुळे कारंजा नगरीच्या सांस्कृतिक स्मृतींमध्ये कामाक्षा मातेच्या स्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

नवरात्रात पूजा, महाआरती आणि होमहवन

शारदीय नवरात्र हा कारंजेकरांसाठी कामाक्षा मातेच्या भक्तीचा आणि जागराचा उत्सव मानला जातो. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी घटस्थापना करून नऊ दिवस देवीची विशेष पूजा-अर्चा केली जाते. भजन, आरती आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांमुळे मंदिर परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते.

अष्टमीच्या दिवशी होमहवन, दीपप्रज्वलन आणि कन्यापूजन यांसारखे धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. अनेक सुवासिनी देवीला ओटी भरून आपली श्रद्धा व्यक्त करतात. नारळ, चुनरी आणि कुंकुमार्चन अर्पण करून देवीचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक येतात.

महाजन कुटुंबीयांकडे मंदिर व्यवस्थापनाची जबाबदारी

सद्यस्थितीत मंदिराचा कारभार महाजन कुटुंबीयांकडे असून, दिगंबर पंत निळकंठ महाजन महाराज मंदिराची व्यवस्था पाहतात. रोहित दिगंबरपंत महाजन हे पुजारी म्हणून सेवा बजावतात. गोंधळ, जागरण आणि आरतीचा मान कडोळे कुटुंबीयांकडे आहे. मानकरी गोंधळी ज्ञानेश्वर विठ्ठलराव कडोळे असून, मातृशक्ती उपासक संजय मधुकरराव कडोळे यांनी ‘श्री कामाक्षा माहात्म्य’, ‘श्री कामाक्षा चालीसा’ आणि देवीच्या आरत्या यांसारख्या साहित्यनिर्मितीतून या भक्तिपरंपरेला हातभार लावला आहे.

सर्वधर्मीयांच्या श्रद्धेचे एकात्मतेचे प्रतीक

कारंजा लाड हे जैन धर्मीयांच्या प्राचीन मंदिरांसाठीही प्रसिद्ध आहे. चंद्रनाथ स्वामी दिगंबर जैन मंदिर परिसरातील पद्मावती देवीचे मंदिर या धार्मिक वैभवात भर घालते. विविध धर्मांच्या परंपरा जपणाऱ्या कारंजा नगरीत नवरात्राच्या काळात श्री कामाक्षा मातेच्या दर्शनासाठी विविध समाजांतील भाविक एकत्र येतात. श्रद्धा, भक्ती आणि सामाजिक सलोखा यांचा सुंदर संगम येथे अनुभवायला मिळतो.

मनोकामना पूर्ण होण्याच्या श्रद्धेतून भाविकांची मांदियाळी

संततीप्राप्ती, विवाह, व्यवसायातील अडचणी आणि जीवनातील विविध संकटांमधून मार्ग मिळावा, यासाठी भाविक कामाक्षा मातेच्या चरणी प्रार्थना करतात. देवी नवसाला पावते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. नारळ, चुनरी आणि कुंकुमार्चन अर्पण करून भक्त आपली मनोकामना देवीसमोर व्यक्त करतात.

आधुनिकतेच्या वाटेवरही श्रद्धेचा अखंड दीप

कारंजा लाड शहराचा झपाट्याने विकास होत असतानाही श्री कामाक्षा मातेच्या देवस्थानाशी जोडलेली श्रद्धा आणि परंपरा आजही कायम आहे. हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ नसून कारंजेकरांच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा आणि भावविश्वाचा अविभाज्य भाग आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली ही भक्तिपरंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणे, तसेच या प्राचीन वारशाचे संवर्धन करणे ही काळाची गरज आहे.

नवरात्रोत्सवाच्या पावन पर्वावर श्री कामाक्षा मातेच्या चरणी प्रार्थना करताना भाविकांकडून सुख, समृद्धी, आरोग्य आणि सर्वांच्या कल्याणाची कामना व्यक्त केली जात आहे.

॥ जय आदिशक्ती श्री कामाक्षा माता ॥

लेखक : संजय मधुकरराव कडोळे
महाराष्ट्र शासन पुरस्कारप्राप्त, दिव्यांग जनसेवक, ज्येष्ठ साहित्यिक, लोककलावंत व पत्रकार
गोंधळीनगर, कारंजा (लाड), ता. कारंजा, जि. वाशिम.