डोंगरखेडच्या कुशीत जागृत जगदंबा!
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ऐतिहासिक मुक्कामाच्या स्मृतीने पावन झालेले तीर्थक्षेत्र; डोंगररांगा, धरण, भव्य दीपमाळ आणि पिढ्यान्‌पिढ्यांच्या श्रद्धेचा अद्भुत संगम
शारदीय नवरात्रोत्सवाला भक्तिसागर; १९ ऑक्टोबरला होमहवन व महाप्रसाद — वाशिम जिल्ह्यासह परजिल्ह्यातील भाविकांची मांदियाळी
मंगरूळपीर | सुधाकर चौधरी
वाशिम जिल्ह्यातील मंगरूळपीर तालुक्यातील निसर्गरम्य परिसरात वसलेले श्री जगदंबा देवी संस्थान, डोंगरखेड (गिंभा), ता. मंगरूळनाथ, जि. वाशिम हे पंचक्रोशीतील श्रद्धेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. धरणाच्या जलाशयाच्या सान्निध्यात वसलेल्या या पुरातन देवस्थानाला धार्मिक परंपरेसोबतच ऐतिहासिक महत्त्व लाभले आहे. नवरात्रोत्सवाच्या काळात येथे जिल्ह्यासह परिसरातील भाविक मोठ्या श्रद्धेने दर्शनासाठी येतात. पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली देवीची सेवा, भव्य दीपमाळ, निसर्गरम्य परिसर आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुक्कामाशी जोडली गेलेली स्थानिक इतिहासपरंपरा यामुळे डोंगरखेडचे श्री जगदंबा देवी संस्थान हे श्रद्धा, इतिहास, संस्कृती आणि निसर्ग यांचा अनोखा संगम ठरले आहे.
मंगरूळपीर तालुक्यातील डोंगरखेड हे नाव उच्चारले की समोर उभे राहते ते निसर्गाच्या कुशीत वसलेले, श्रद्धेने जागृत असलेले आणि इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारे श्री जगदंबा देवी संस्थान. महाराष्ट्र शासनाचा ‘ब’ वर्ग तीर्थक्षेत्राचा दर्जा प्राप्त असलेल्या या देवस्थानात शारदीय नवरात्रोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने आणि उत्साहात साजरा होत आहे.
डोंगराळ भाग, सभोवताली पसरलेल्या निसर्गरम्य डोंगररांगा, धरणाच्या जलाशयाचे सौंदर्य आणि या सर्व निसर्गरम्य वातावरणाच्या सान्निध्यात वसलेले जगदंबा मातेचे मंदिर, अशी डोंगरखेडची आगळीवेगळी ओळख आहे. श्रद्धा, इतिहास, निसर्ग, संस्कृती आणि पिढ्यान्‌पिढ्यांची धार्मिक परंपरा या सर्वांचा सुंदर संगम या ठिकाणी अनुभवायला मिळतो.
पिढ्यान्‌पिढ्या जपली जगदंबा मातेची सेवा!
डोंगरखेडच्या श्री जगदंबा देवी संस्थानची सर्वांत मोठी ओळख म्हणजे मातेवरील अखंड श्रद्धा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली धार्मिक परंपरा.
आज संस्थानचे अध्यक्ष श्रीरंग पाटील आणि विश्वस्त मंडळाच्या वतीने देवीची सेवा, नवरात्रोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रम आणि भक्तांसाठी विविध उपक्रम सातत्याने पुढे नेले जात आहेत. मात्र ही परंपरा केवळ आजच्या पिढीपुरती मर्यादित नाही. श्रीरंग पाटील यांच्या पूर्वजांनीही श्री जगदंबा मातेची सेवा आणि धार्मिक परंपरा श्रद्धेने जपली, अशी स्थानिक परंपरा आहे.
पूर्वजांनी जपलेली ही भक्तीची ज्योत आजच्या पिढीनेही तेवत ठेवली असून, पुढील पिढीकडेही हा धार्मिक वारसा पोहोचविण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.
म्हणूनच डोंगरखेडचा नवरात्रोत्सव हा केवळ नऊ दिवसांचा धार्मिक कार्यक्रम नसून पूर्वजांनी जपलेल्या श्रद्धेचा वारसा पुढे नेणारा उत्सव आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा ऐतिहासिक मुक्काम!
डोंगरखेडच्या श्री जगदंबा देवी मंदिराच्या इतिहासाशी जोडला गेलेला सर्वांत महत्त्वाचा आणि भावनिक संदर्भ म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुक्कामाची ऐतिहासिक परंपरा.
स्थानिक ऐतिहासिक उल्लेखानुसार माहूरगड ते डोंगरखेड, भुयारघर आणि कारंजा या मार्गावरील प्रवासाच्या संदर्भात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी डोंगरखेड येथे श्री जगदंबा देवीच्या मंदिरात मुक्काम केला होता, असा स्पष्ट उल्लेख या परिसरातील इतिहासपरंपरेत सांगितला जातो.
आई भवानीच्या चरणी असलेली छत्रपती शिवाजी महाराजांची अपार श्रद्धा सर्वश्रुत आहे. स्वराज्याच्या निर्मितीचा संकल्प मनात घेऊन महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून प्रवास करणाऱ्या छत्रपतींच्या पावलांचा स्पर्श डोंगरखेडच्या भूमीलाही लाभल्याची ही परंपरा या देवस्थानाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित करते.
डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो ऐतिहासिक प्रसंग!
कल्पना करा...
डोंगररांगांमधून घोडदळाचा प्रवास सुरू आहे. सभोवताली निसर्गाची शांतता आहे. दूरवर डोंगरांच्या कुशीत मंदिराचा परिसर दिसतो. स्वराज्याच्या ध्येयाने प्रेरित झालेले छत्रपती शिवाजी महाराज डोंगरखेड येथे पोहोचतात.
आई जगदंबेच्या मंदिरात प्रवेश करून महाराज मातेच्या चरणी नतमस्तक होतात. स्वराज्याच्या कार्यासाठी मातृशक्तीचे आशीर्वाद घेतात. त्यानंतर याच पवित्र भूमीत मुक्काम करून पुढील प्रवासाला निघतात...
इतिहासाच्या या स्मृतीची कल्पना केली तरी अंगावर रोमांच उभे राहतात.
आज ज्या मंदिरात हजारो भाविक श्रद्धेने मस्तक टेकवतात, त्याच मंदिरात छत्रपती शिवाजी महाराजांनीही मातेच्या चरणी नतमस्तक झाल्याची परंपरा डोंगरखेडच्या धार्मिक महत्त्वाला विलक्षण उंची देते.
आई भवानी आणि जगदंबा—महाराष्ट्राच्या मातृशक्तीची परंपरा
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनात आई भवानीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान होते. महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेत भवानी, जगदंबा आणि आदिशक्ती ही मातृशक्तीची विविध रूपे मानली जातात.
म्हणूनच डोंगरखेडच्या जगदंबा मातेचे स्थान भाविकांसाठी केवळ मंदिरापुरते मर्यादित नसून शक्ती, श्रद्धा आणि संरक्षणाची अनुभूती देणारे पवित्र स्थान आहे.
देवीच्या उपासनेतील प्रसिद्ध श्लोक—
“या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥”
अर्थात—सर्व प्राणिमात्रांमध्ये शक्तीच्या रूपाने विद्यमान असलेल्या त्या देवीला वारंवार नमस्कार.
तसेच—
“सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥”
या प्रार्थनेत देवीला मंगलस्वरूप, सर्वार्थ साधणारी आणि शरणागतांचे रक्षण करणारी माता म्हणून वंदन केले जाते.
पुरातन काळापासून श्रद्धेचे केंद्र
डोंगरखेडचे श्री जगदंबा देवी मंदिर पुरातन काळापासून पंचक्रोशीतील श्रद्धास्थान म्हणून ओळखले जाते, अशी स्थानिक धार्मिक परंपरा आहे.
मंदिराचे स्थानही विलक्षण आहे. डोंगराळ प्रदेशाच्या कुशीत आणि धरणाच्या जलाशयाच्या सान्निध्यात असलेले हे देवस्थान निसर्ग आणि अध्यात्म यांची सांगड घालते.
मंदिराकडे जाणाऱ्या भाविकाला एका बाजूला डोंगरांचे भव्य रूप दिसते, तर दुसऱ्या बाजूला धरणाचा विस्तीर्ण जलसाठा नजरेत भरतो. या निसर्गरम्य वातावरणाच्या मध्यभागी जगदंबा मातेचे पवित्र मंदिर भक्तीची अनुभूती अधिक गडद करते.
भव्य दीपमाळ—शतकांच्या श्रद्धेचा प्रकाश!
मंदिर परिसरातील भव्य दीपमाळ ही डोंगरखेडच्या धार्मिक वैभवाची विशेष ओळख आहे.
नवरात्रोत्सवात दीपमाळेवर प्रज्वलित होणाऱ्या दिव्यांचा प्रकाश संपूर्ण परिसराला भक्तिमय करून टाकतो. या दीपमाळेकडे पाहताना एक पिढी दुसऱ्या पिढीकडे श्रद्धेची ज्योत सोपवत आहे, अशी भावनिक अनुभूती येते.
एक दिवा दुसऱ्या दिव्याला प्रकाश देतो आणि प्रकाशाची ही परंपरा अखंड सुरू राहते. अगदी त्याचप्रमाणे पूर्वजांनी जपलेली जगदंबा मातेची भक्ती आजची पिढी पुढे नेत आहे.
डोंगररांगा आणि धरणाच्या मधोमध निसर्गाचे अनुपम लेणे
डोंगरखेडच्या जगदंबा देवी मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे निसर्गरम्य भौगोलिक स्थान.
डोंगररांगांनी वेढलेला परिसर आणि धरणाच्या निर्मितीमुळे तयार झालेले जलवैभव यामुळे या ठिकाणाला एक आगळेच सौंदर्य प्राप्त झाले आहे.
डोंगर आणि पाणी यांच्या सान्निध्यात जगदंबा मातेचे मंदिर असल्याने भाविकांना दर्शनासोबतच निसर्गाचा आनंदही अनुभवता येतो.
भविष्यात या परिसराचा योग्य विकास झाल्यास धार्मिक पर्यटन, निसर्ग पर्यटन आणि ऐतिहासिक पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून डोंगरखेडची ओळख अधिक व्यापक होऊ शकते.
नवरात्र म्हणजे शक्तीचा जागर!
भारतीय संस्कृतीत नवरात्राला अत्यंत महत्त्व आहे. नऊ दिवस आदिशक्तीची आराधना, उपासना, जप, तप, पूजा, आरती आणि होमहवन केले जाते.
धार्मिक श्रद्धेनुसार नवरात्र म्हणजे वाईटावर चांगल्याचा, अंधारावर प्रकाशाचा आणि नकारात्मकतेवर सकारात्मकतेचा विजय साजरा करण्याचा काळ.
डोंगरखेडमध्येही नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने दररोज धार्मिक कार्यक्रमांची रेलचेल सुरू आहे.
दररोजचे धार्मिक कार्यक्रम
पहाटे ५.३० वाजता — काकड आरती
सकाळी ७.१५ वाजता — आरती
सायंकाळी ५.३० वाजता — हरिपाठ
रात्री ७ वाजता — आरती
याशिवाय विविध महिला भजनी मंडळांच्या सहभागामुळे मंदिर परिसरात दिवसभर भक्तिरसाचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
भजनी मंडळांच्या सहभागाने नवरात्रोत्सवाला सांस्कृतिक रंग
नवरात्रोत्सवात विविध महिला भजनी मंडळांकडून धार्मिक कार्यक्रम सादर केले जात आहेत.
यामध्ये मंगरूळपीर येथील जिजाऊ महिला भजनी मंडळ, कारंजा येथील संतोषी माता महिला भजनी मंडळ, मूर्तिजापूर येथील श्रीकृष्णाजी मृदंग व संच, कारंजा येथील ओम महिला भजनी मंडळ, मंगरूळपीर येथील संत झोलेबाबा महिला भजनी मंडळ तसेच कारंजा येथील यशवंत महिला भजनी मंडळ यांचा सहभाग असल्याने नवरात्रोत्सवाला धार्मिकतेसोबत सांस्कृतिक रंगही प्राप्त झाला आहे.
१९ ऑक्टोबरला होमहवन; दुपारी महाप्रसाद
नवरात्रोत्सवातील प्रमुख धार्मिक सोहळा १९ ऑक्टोबर रोजी पार पडणार आहे.
पहाटे ५ वाजता होमहवन होणार असून, त्यानंतर दुपारी १२.३० वाजल्यापासून महाप्रसादाचे वितरण करण्यात येणार आहे.
या धार्मिक सोहळ्यासाठी मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहण्याची अपेक्षा आहे.
श्री जगदंबा देवी संस्थानचे अध्यक्ष श्रीरंग पाटील व विश्वस्त मंडळाच्या वतीने भाविकांनी मोठ्या संख्येने उपस्थित राहून मातेचे दर्शन घ्यावे, होमहवनाचा लाभ घ्यावा आणि महाप्रसाद ग्रहण करावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
पुरातन देवस्थानात दर्शनाचे धार्मिक महत्त्व
हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार प्राचीन आणि जागृत देवस्थानात श्रद्धेने दर्शन घेणे, देवीचे नामस्मरण करणे, दीपदान, पूजा-अर्चना, होमहवन आणि अन्नदान करणे याला विशेष महत्त्व आहे.
नवरात्रात देवीचे दर्शन घेणे, तिच्यासमोर प्रार्थना करणे आणि भक्तिभावाने पूजा करणे यामुळे मनाला शांती, श्रद्धेला बळ आणि जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टी मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
देवदर्शनाचे खरे पुण्य केवळ मनोकामना पूर्ण होण्यात नसून आपल्या संस्कृतीशी, आपल्या आध्यात्मिक परंपरेशी आणि आपल्या मातीशी असलेले नाते अधिक दृढ होण्यात आहे.
डोंगरखेडची माती सांगते—इथे इतिहासही आहे आणि भक्तीही!
डोंगरखेडच्या श्री जगदंबा देवी मंदिराकडे पाहताना एकाच वेळी अनेक इतिहासरेषा जाणवतात.
पिढ्यान्‌पिढ्यांची श्रद्धा आहे...
पूर्वजांची सेवा आहे...
श्रीरंग पाटील आणि विश्वस्त मंडळाची परंपरा पुढे नेण्याची जबाबदारी आहे...
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुक्कामाची ऐतिहासिक परंपरा आहे...
आई भवानीच्या उपासनेची प्रेरणा आहे...
पुरातन देवस्थानाची धार्मिक ओळख आहे...
भव्य दीपमाळ आहे...
डोंगररांगांचे निसर्गवैभव आहे...
धरणाचे जलसौंदर्य आहे...
आणि नवरात्रोत्सवातील हजारो भाविकांची श्रद्धा आहे!
ही सर्व वैशिष्ट्ये एकत्र आल्याने डोंगरखेडचे श्री जगदंबा देवी संस्थान हे श्रद्धा, इतिहास, निसर्ग आणि संस्कृतीचा अनोखा संगम ठरते.
इतिहास जपण्याची आणि पुढच्या पिढीला सांगण्याची गरज
डोंगरखेडच्या श्री जगदंबा देवी संस्थानशी संबंधित छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मुक्कामाची परंपरा, मंदिराची प्राचीनता, पूर्वजांनी केलेली सेवा, भव्य दीपमाळ, निसर्गरम्य परिसर आणि नवरात्रोत्सवाची धार्मिक परंपरा यांचे दस्तऐवजीकरण होणे ही काळाची गरज आहे.
जुने दस्तऐवज, स्थानिक इतिहास, मंदिराशी संबंधित नोंदी, शिलालेख, जुने साहित्य आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या आठवणी यांचे संकलन करून हा वारसा जतन केला तर पुढील पिढ्यांना डोंगरखेडच्या जगदंबा मातेचा इतिहास अधिक प्रमाणबद्ध पद्धतीने समजेल.
इतिहास केवळ ऐकायचा नसतो; तो जतन करायचा असतो आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवायचा असतो.
जगदंबा मातेच्या चरणी एकच प्रार्थना!
नवरात्राच्या या पवित्र पर्वावर डोंगरखेडच्या जगदंबा मातेच्या मंदिरात घुमणारा “आई जगदंबेचा जयजयकार” हा केवळ धार्मिक घोष नाही.
तो आहे—
पूर्वजांच्या श्रद्धेचा आवाज!
मातृशक्तीच्या उपासनेचा आवाज!
छत्रपती शिवरायांच्या स्मृतींचा आवाज!
डोंगरखेडच्या मातीचा आवाज!
आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या परंपरेचा आवाज!
आई जगदंबेच्या चरणी नतमस्तक होताना प्रत्येक भाविकाच्या मनात एकच भावना उमटते—
“आई जगदंबे, तुझ्या भक्तीची ही ज्योत अशीच अखंड तेवत राहू दे; तुझ्या चरणी येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताला शक्ती, श्रद्धा, समाधान आणि सद्मार्गाची प्रेरणा दे!”
मातीशी जोडलेली श्रद्धा...
पिढ्यांनी जपलेली परंपरा...
छत्रपतींच्या स्मृतींनी पावन झालेली भूमी...
आणि निसर्गाच्या कुशीत विराजमान जगदंबा!
डोंगरखेडची श्री जगदंबा देवी—भक्तीचा इतिहास, इतिहासाची श्रद्धा!
लेखक : सुधाकर चौधरी
संपादक — वाशिम खबर आवाज महाराष्ट्र
मंगरूळपीर, जि. वाशिम
0 Comments