अंतरिक्ष संशोधनाचा प्रत्यक्ष अनुभव! रायसोनी विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांची बंगळुरूला शैक्षणिक भरारी

आयआयएससीमधील प्रयोगशाळा आणि इस्रोच्या तांत्रिक सुविधांची घेतली माहिती; ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांशी साधला संवाद

अमरावती | प्रतिनिधी अनिता यादव :

अभियांत्रिकीचे सैद्धांतिक ज्ञान प्रत्यक्ष संशोधनाशी जोडत अंतरिक्ष तंत्रज्ञान, उपग्रह संदेशवहन आणि वैज्ञानिक संशोधनाचा अनुभव घेण्याची संधी जी. एच. रायसोनी विद्यापीठ, अमरावती येथील विद्यार्थ्यांना मिळाली. विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांनी आणि एका अध्यापकाने बंगळुरूचा शैक्षणिक व तांत्रिक दौरा करून भारतीय विज्ञान संस्था (आयआयएससी) आणि इस्रोच्या इस्ट्रॅक (ISTRAC) केंद्राला भेट दिली. या दौऱ्यामुळे विद्यार्थ्यांना भारताच्या अंतराळ संशोधनाची कार्यपद्धती जवळून समजून घेता आली.

या दौऱ्यात विद्युत अभियांत्रिकी विभागाचे सहाय्यक प्राध्यापक डॉ. भुमैया जुला, तृतीय वर्षाचा विद्यार्थी सागर सुनीलराव सखरावडे, तसेच इलेक्ट्रॉनिक्स व दूरसंचार विभागाचे द्वितीय वर्षाचे विद्यार्थी जीत धोरे आणि प्रज्वल काले सहभागी झाले होते. विद्यार्थ्यांना प्रगत संशोधन, उपग्रह प्रणाली आणि अभियांत्रिकीच्या प्रत्यक्ष उपयोगांची माहिती देणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश होता.

आयआयएससीमध्ये उच्च व्होल्टेज प्रयोगांचे प्रात्यक्षिक

बंगळुरू येथील भारतीय विज्ञान संस्था (आयआयएससी) येथे विद्यार्थ्यांनी वैज्ञानिक संशोधनाची प्रक्रिया अनुभवली. विद्युत अभियांत्रिकी विभागाचे प्राध्यापक बी. एस. रजनीकांत यांनी मार्गदर्शन केले. यावेळी विद्यार्थ्यांनी उच्च व्होल्टेज भौतिकशास्त्र आणि प्लाझ्मा निर्मितीशी संबंधित प्रयोगशाळेतील प्रात्यक्षिक पाहिले. उच्च विद्युतदाबामुळे इलेक्ट्रॉनचे त्वरण आणि आयनीकरण होऊन प्लाझ्मा कसा तयार होतो, याची माहिती त्यांना देण्यात आली. या अनुभवातून विद्युत अभियांत्रिकी आणि विद्युतचुंबकत्वाच्या सैद्धांतिक संकल्पनांचा प्रत्यक्ष संशोधनातील वापर विद्यार्थ्यांना समजला.

इस्रोच्या अंतराळ मोहिमांची कार्यपद्धती उलगडली

दौऱ्यातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे इस्रोच्या टेलिमेट्री, ट्रॅकिंग अँड कमांड नेटवर्क (ISTRAC) केंद्राला दिलेली भेट. एमएमजीईआयएस शैक्षणिक उपक्रमांतर्गत आयोजित कार्यक्रमात देशभरातील अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांनी सहभाग घेतला. ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ शंकर मदस्वामी यांनी उपग्रह संदेशवहन प्रणाली आणि अंतराळ मोहिमांसाठी आवश्यक असलेल्या मनुष्यबळ विकासाबाबत मार्गदर्शन केले.

यावेळी इस्रोचे माजी अध्यक्ष ए. एस. किरण कुमार यांच्याशीही विद्यार्थ्यांना संवाद साधण्याची संधी मिळाली. भारताच्या अंतराळ संशोधनातील प्रगती, चांद्रयान-१ आणि मंगळयान मोहिमांमधील ऑप्टिकल व इमेजिंग पेलोडचे महत्त्व, तसेच भविष्यातील वैज्ञानिक संशोधनाच्या संधी याबाबत त्यांनी माहिती दिली. तरुण अभियंत्यांनी सातत्याने नवे ज्ञान आत्मसात करावे आणि संशोधन व नवोपक्रमांकडे सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवावा, असा प्रेरणादायी संदेशही या संवादातून मिळाला.

उपग्रह नियंत्रण आणि संदेशवहनाचे प्रत्यक्ष ज्ञान

इस्ट्रॅक केंद्रातील तांत्रिक सुविधांची पाहणी करताना विद्यार्थ्यांनी ग्राउंड स्टेशनच्या कार्यपद्धतीची माहिती घेतली. अंतराळयानाकडून टेलिमेट्री डेटा प्राप्त करणे, उपग्रहांचा मागोवा घेणे आणि त्यांच्याकडे आवश्यक कमांड पाठविणे, या प्रक्रिया कशा पार पडतात, हे त्यांनी समजून घेतले. मोठ्या अँटेना प्रणाली, सिग्नलच्या सामर्थ्यात होणारे बदल, उपग्रहाच्या गतीमुळे निर्माण होणारे फ्रिक्वेन्सी शिफ्ट आणि उपग्रहाच्या संपर्ककाळात अँटेनाचे अचूक संरेखन यांसारख्या तांत्रिक बाबींचीही माहिती देण्यात आली.

याशिवाय उपग्रहांच्या कक्षा, अंतराळयानाचे पृथक्करण आणि चंद्र मोहिमांमधील संदेशवहन दुवे यांवरही चर्चा झाली. या सर्व प्रक्रियांमुळे मायक्रोवेव्ह अभियांत्रिकी, अँटेना, संदेशवहन आणि नियंत्रण प्रणाली यांसारख्या विषयांचा प्रत्यक्ष उपयोग विद्यार्थ्यांना समजून घेता आला.

विद्यार्थ्यांच्या संशोधनवृत्तीला मिळणार नवी दिशा

बंगळुरूच्या या दौऱ्यात सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि तांत्रिक अनुभवांचा संगम साधण्यात आला. इस्कॉन मंदिराच्या भेटीमुळे विद्यार्थ्यांना भारतीय सांस्कृतिक वारशाची ओळख झाली, तर आयआयएससी आणि इस्ट्रॅक येथील अनुभवांमुळे वैज्ञानिक संशोधनाच्या क्षेत्रातील संधींची जाणीव झाली.

एकूणच, या शैक्षणिक दौऱ्यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढण्यास, संशोधनाबद्दल उत्सुकता निर्माण होण्यास आणि भविष्यातील तांत्रिक आव्हानांसाठी स्वतःला तयार करण्यास मदत होणार आहे. अभियांत्रिकी शिक्षणाला प्रत्यक्ष अनुभवाची जोड देणारा हा उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानवृद्धीसाठी महत्त्वपूर्ण ठरला.