स्वराज्याची जननी जिजाऊ माँसाहेब यांना मानाचा मुजरा, सुधाकर चौधरी

स्वराज्याचा पाया तलवारीने नव्हे, तर विचारांनी घातला जातो—आणि त्या विचारांची जननी म्हणजे राजमाता जिजाऊ.
इतिहासाच्या पानांत अनेक पराक्रमी योद्ध्यांची नावे सुवर्णाक्षरांनी कोरली गेली; मात्र त्या योद्ध्यांच्या मनात स्वराज्याचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या जिजाऊ माँसाहेबांचे योगदान अद्वितीय आणि कालातीत आहे.

परकीय सत्तेच्या गुलामगिरीत भरडल्या जाणाऱ्या समाजाला स्वाभिमानाचा मार्ग दाखवणाऱ्या जिजाऊंनी हिंदवी स्वराज्याचे तत्त्वज्ञान घडवले. त्या केवळ शिवछत्रपतींच्या मातोश्री नव्हत्या, तर संपूर्ण राष्ट्राच्या वैचारिक अधिष्ठात्री होत्या.

स्वराज्याचे स्वप्न : गुलामगिरीविरोधातील वैचारिक बंड

जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांच्या मनात रोवलेले स्वराज्याचे स्वप्न हे केवळ सत्ता मिळवण्यापुरते मर्यादित नव्हते.
परकीय सत्तेखाली जगणे म्हणजे आत्मसन्मान गमावणे, हे त्यांनी लहान वयातच शिवबांना पटवून दिले.

“स्वराज्य हाच आपला धर्म आहे”
हा विचार जिजाऊंच्या संपूर्ण जीवनदृष्टीचे सार होता. स्वराज्य म्हणजे स्वतःच्या भूमीवर, स्वतःच्या संस्कृतीनुसार आणि स्वतःच्या न्यायव्यवस्थेनुसार जगण्याचा अधिकार—हा संदेश त्यांनी स्पष्टपणे दिला. 

नीतिमत्ताआणि न्याय : स्वराज्याचा खरा कणा

राजमाता जिजाऊंच्या मते स्वराज्य तलवारीच्या धाकावर उभे राहू शकत नाही, तर ते नीतिमत्ता आणि न्यायावरच टिकते.
त्यांचे तत्त्व अत्यंत ठाम होते—

“रयतेवर अन्याय होऊ नये, हेच स्वराज्याचे मुख्य तत्त्व आहे.”

याच शिकवणीमुळे शिवाजी महाराजांचे राज्य हे केवळ लढवय्यांचे नव्हे, तर सामान्य रयतेचे राज्य ठरले. स्त्रियांचा सन्मान, शेतकऱ्यांचे संरक्षण, धर्मस्थळांची राखण—या साऱ्याचा पाया जिजाऊंच्या मूल्यांमध्ये होता. 

धैर्यआणि आत्मविश्वास : संकटांशी लढण्याची ताकद

शिवाजी महाराजांच्या जीवनात संकटे नित्याचीच होती—कटकारस्थानं, शत्रूंचे हल्ले, विश्वासघात.
परंतु प्रत्येक कठीण प्रसंगी जिजाऊंचे विचार त्यांना उभारी देत राहिले.

“कठीण प्रसंगातही न डगमगता धैर्याने उभे राहा, यश तुमचेच आहे.”

या शिकवणीतूनच शिवाजी महाराज संकटातही विचलित न होणारे, धैर्यशील नेतृत्व म्हणून घडले. जिजाऊंनी भीतीवर विजय मिळवण्याची मानसिकता घडवली.

लोककल्याणकारी स्वराज्याची संकल्पना

राजमाता जिजाऊंसाठी स्वराज्य म्हणजे ऐश्वर्य, वैभव किंवा सत्ता नव्हे.
स्वराज्य म्हणजे रयतेच्या जीवनात सुख, सुरक्षितता आणि न्याय निर्माण करणारी व्यवस्था.

“रयतेचे सुख हेच राजाचे सुख आहे.”

हा विचार आजही लोकशाही मूल्यांचा पाया मानला जातो. शिवाजी महाराजांच्या प्रशासनात दिसणारी लोकाभिमुखता ही जिजाऊंच्या तत्त्वज्ञानाचीच फलश्रुती होती. 

स्वाभिमानाचाहुंकार : प्रेरणादायी संदेश

माँसाहेब जिजाऊंचा संदेश आजही समाजाला जागवणारा आहे—“परकीयांची चाकरी करण्यापेक्षा स्वतःच्या स्वराज्यासाठी लढून मरणे केव्हाही चांगले.”

हा संदेश गुलाम मानसिकतेला छेद देणारा असून, स्वाभिमानासाठी उभे राहण्याची प्रेरणा देतो.
“उठा, आणि स्वराज्यासाठी सज्ज व्हा!” हा जिजाऊंचा हुंकार इतिहासातच नव्हे, तर वर्तमानातही तितकाच अर्थपूर्ण आहे.

निष्कर्ष : इतिहास नव्हे, विचारांची मशाल

राजमाता जिजाऊ म्हणजे केवळ इतिहासातील एक व्यक्तिमत्त्व नाही, तर पिढ्यान्‌पिढ्यांना मार्गदर्शन करणारी वैचारिक मशाल आहे.
त्यांच्या विचारांवर उभे राहिलेले हिंदवी स्वराज्य हे नीतिमत्तेचे, न्यायाचे आणि लोककल्याणाचे आदर्श उदाहरण ठरले.

आजही स्वराज्य, स्वाभिमान आणि जबाबदार राज्यव्यवस्थेची चर्चा होत असताना जिजाऊंचे विचार दिशादर्शक ठरतात.
स्वराज्याची जननी म्हणून त्यांचे स्थान अढळ आहे.

✍️ लेखक : सुधाकर चौधरी