पत्रकारिता हा व्यवसाय नाही; तो समाजाशी, सत्याशी आणि अंतःकरणाशी केलेला एक पवित्र करार आहे!
— संपादक : सुधाकर चौधरी
पत्रकारिता म्हणजे केवळ बातमी लिहिणे नव्हे. पत्रकारिता म्हणजे समाजाच्या जखमांवर बोट ठेवण्याचे धैर्य, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याची नैतिक ताकद आणि सत्याला शब्दरूप देण्याची जबाबदारी होय. हातात आलेली लेखणी ही केवळ शाईने चालत नाही; तिच्यामागे विवेक, सत्य, नीतिमत्ता आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी असते.
आज पत्रकारितेच्या क्षेत्राकडे पाहताना मनात अभिमानही निर्माण होतो आणि काही गोष्टींची खंतही वाटते. असंख्य ज्येष्ठ पत्रकारांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या क्षेत्राला वाहिले. संकटे आली, दबाव आले, आर्थिक अडचणी आल्या; पण त्यांनी लेखणीचा स्वाभिमान सोडला नाही. सत्यासाठी उभे राहणे आणि जनतेच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, हाच त्यांच्या पत्रकारितेचा धर्म होता.
मात्र, काही ठिकाणी पत्रकारितेच्या पवित्र क्षेत्रात स्वार्थ, दबाव, व्यक्तिगत हितसंबंध किंवा प्रसिद्धीची लालसा शिरताना दिसते. ही बाब केवळ एखाद्या व्यक्तीची चूक नसते; अशा वर्तनाचा परिणाम संपूर्ण पत्रकारितेच्या विश्वासार्हतेवर होतो.
पत्रकाराने एखाद्याची बाजू मांडू नये असे नाही. पत्रकाराने अन्याय झालेल्या व्यक्तीचा आवाज बनू नये असेही नाही. पण बातमी आणि वैयक्तिक स्वार्थ यांच्यातील सीमारेषा पुसली जाऊ नये, एवढीच अपेक्षा आहे.
पत्रकारितेची खरी कसोटी तेव्हा लागते, जेव्हा समोरचा व्यक्ती बलवान असतो आणि प्रश्न विचारणे कठीण असते.
जेव्हा जाहिरातदार नाराज होऊ शकतो.
जेव्हा सत्ताधारी दुखावू शकतो.
जेव्हा जवळची व्यक्ती चुकीच्या बाजूला उभी असते.
अशा वेळीही पत्रकाराने स्वतःच्या अंतःकरणाला विचारले पाहिजे—
“मी जे लिहित आहे, ते सत्य आहे का?
ते जनहिताचे आहे का?
आणि उद्या हाच मजकूर माझ्याच विरोधात असला, तरी मी तो प्रकाशित करण्याचे धैर्य ठेवीन का?”
याच प्रश्नांत पत्रकारितेचे खरे आत्मपरीक्षण दडलेले आहे.
पत्रकारितेलाही एक अध्यात्म असते!
अध्यात्म म्हणजे केवळ मंदिरात जाणे, पूजा करणे किंवा धार्मिक ग्रंथ वाचणे नव्हे. अध्यात्म म्हणजे अंतःकरण शुद्ध ठेवणे.
पत्रकाराच्या हातातील लेखणीही एक प्रकारची साधना आहे.
ज्याप्रमाणे साधक आपल्या मनातील विकारांवर विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करतो, त्याचप्रमाणे पत्रकारानेही लोभ, द्वेष, अहंकार, पक्षपात आणि वैयक्तिक आकस यांच्यावर विजय मिळवला पाहिजे.
कारण बातमी लिहिताना पत्रकाराच्या मनातला भाव शब्दांत उतरतो.
मन स्वच्छ असेल तर शब्द समाजाला दिशा देतात;
मन दूषित असेल तर तेच शब्द समाजात विष पेरू शकतात.
म्हणूनच लेखणी ही तलवारीपेक्षा अधिक शक्तिशाली आहे, असे म्हटले जाते. तलवारीची जखम शरीरावर होते; पण चुकीच्या शब्दांची जखम समाजाच्या मनावर होते.
चौथा आधारस्तंभ — ही उपाधी नव्हे, जबाबदारी आहे!
लोकशाहीच्या चौथ्या आधारस्तंभाची भूमिका बजावण्याचा मान पत्रकारितेला मिळाला आहे. हा मान केवळ गौरवासाठी नाही; त्यासोबत प्रचंड जबाबदारीही येते.
पत्रकाराने सत्तेची स्तुती करण्यासाठी नव्हे, तर सत्तेला जनतेसमोर उत्तरदायी ठेवण्यासाठी प्रश्न विचारले पाहिजेत.
पत्रकाराने दुर्बलांचा आवाज बनले पाहिजे.
शोषितांच्या वेदना मांडल्या पाहिजेत.
भ्रष्टाचारावर प्रकाश टाकला पाहिजे.
अन्यायाला प्रश्न विचारला पाहिजे.
पण त्याचवेळी पुराव्याशिवाय आरोप, अफवा, बदनामी, पक्षपाती वृत्तांकन आणि वैयक्तिक सूड यांना पत्रकारितेचे स्वरूप देता कामा नये.
कारण निर्भीड पत्रकारिता आणि बेछूट पत्रकारिता यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
निर्भीड पत्रकार सत्य बोलतो;
बेछूट पत्रकार कोणावरही काहीही बोलतो.
निर्भीड पत्रकार पुरावा शोधतो;
बेछूट पत्रकार सनसनाटी शोधतो.
निर्भीड पत्रकार जनहित पाहतो;
स्वार्थी पत्रकार स्वतःचा हितसंबंध पाहतो.
यातील फरक प्रत्येक पत्रकाराने स्वतःच्या अंतःकरणात जपला पाहिजे.
ज्येष्ठांच्या त्यागाची किंमत ओळखू या!
ज्यांनी पत्रकारितेसाठी आयुष्याची कित्येक दशके दिली, त्यांच्याकडे पाहताना आपण आपल्या लेखणीचे आत्मपरीक्षण केले पाहिजे.
त्यांनी मिळवलेली प्रतिष्ठा एका दिवसात निर्माण झालेली नाही.
ती वर्षानुवर्षांच्या संघर्षातून निर्माण झाली आहे.
आज आपल्या एखाद्या चुकीच्या कृतीमुळे, चुकीच्या बातमीमुळे किंवा स्वार्थी वर्तनामुळे जर त्या संपूर्ण क्षेत्रावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले, तर ही केवळ आपली नाही तर आपल्या आधीच्या पिढ्यांचीही बदनामी ठरते.
म्हणून पत्रकारितेत नवीन येणाऱ्यांनी पद, प्रसिद्धी किंवा ओळखीपेक्षा आधी आचारसंहिता, सत्य आणि जबाबदारी शिकली पाहिजे.
लेखणी विकू नका… लेखणीला वाकवू नका!
पत्रकार गरीब असू शकतो; पण त्याची लेखणी गरीब नसावी.
पत्रकाराकडे मोठे कार्यालय नसू शकते; पण त्याचे विचार मोठे असावेत.
पत्रकाराकडे महागडी साधने नसतील; पण त्याच्याकडे सत्य शोधण्याची दृष्टी असली पाहिजे.
आणि सर्वात महत्त्वाचे—
पत्रकाराच्या खिशात पैसा कमी असला तरी चालेल;
पण त्याच्या अंतःकरणात स्वाभिमान कमी होता कामा नये!
पत्रकारितेचा खरा धर्म कोणत्याही व्यक्तीविरोधात जाणे नाही; तर सत्याच्या बाजूने उभे राहणे हा आहे.
आज आपण सर्वांनी एक संकल्प करूया—
खोटी बातमी देणार नाही.
अफवा पसरवणार नाही.
वैयक्तिक आकसातून लेखणी चालवणार नाही.
जनहिताला प्राधान्य देऊ.
सत्याची पडताळणी करू.
आणि पत्रकारितेच्या प्रतिष्ठेला आपल्या कृतीने धक्का पोहोचू देणार नाही.
कारण शेवटी पत्रकाराचे सर्वात मोठे प्रमाणपत्र कोणते?
ना मोठे पद,
ना मोठे कार्यालय,
ना मोठी ओळख—
तर समाजाच्या मनात निर्माण झालेला विश्वास!
आणि हा विश्वास एकदा गमावला, तर हजार बातम्या लिहूनही तो परत मिळवणे कठीण असते.
शेवटी एवढेच…
मंदिरातील देवापुढे दिवा लावणे सोपे आहे;
पण अंतःकरणातील अंधार दूर ठेवणे हे खरे अध्यात्म आहे.
त्याचप्रमाणे वृत्तपत्राच्या पानावर सत्य लिहिणे सोपे आहे;
पण स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा सत्याला मोठे मानणे, हीच खरी पत्रकारिता आहे.
म्हणून लेखणी हातात घेताना एकदा स्वतःला विचारा—
“माझ्या या शब्दांमुळे समाजाला प्रकाश मिळणार आहे की अंधार?”
उत्तर जर अंतःकरणाने “प्रकाश” असे दिले,
तर समजा आपण पत्रकारितेचा धर्म जपत आहोत.
कारण—
“लेखणीची शाई संपली तरी चालेल;
पण तिच्यातील सत्य कधी संपू देऊ नका!”
0 Comments